چيزى مناسب فكر خود گفته است . « 1 »
مؤلف : همام بن منبّه روايت كند از ابو هريره كه رسول صلّى اللّه عليه و آله گفت : « نحن الآخرون السابقون يوم القيامة » ؛ ما آخرين امّتان و پيغمبران و سابقانيم روز قيامت ، « غير أنّهم أوتو الكتاب قبلنا » ؛ جز آن است كه ايشان را پيش از ما كتاب دادند و ما را پس از ايشان ، مردمان تبع مايند ، امروز ما راست ، يعنى آدينه و فردا جهودان راست ، يعنى شنبه ، و پسفردا ترسايان را ، يعنى روز يكشنبه .
علّامه شعرانى : حكما گويند : تقدّم بر پنج قسم است : بالعليّه و بالطبع و بالرتبة و بالفضيلة و بالزمان . و عوام پندارند تقدّم منحصر در تقدّم زمانى است و اهل حديث گويند : متبادر از تقدّم زمان است . و صحيح همان است كه از اين احاديث معلوم مىشود كه منحصر به زمان نيست . « 2 »
ادْعُ إِلى سَبِيلِ رَبِّكَ بِالْحِكْمَةِ وَ الْمَوْعِظَةِ الْحَسَنَةِ وَ جادِلْهُمْ بِالَّتِي هِيَ أَحْسَنُ
. « 3 »
مؤلف : و مجادله كن و مناظره با ايشان بر وجهى كه نيكوتر باشد .
علّامه شعرانى : حكما گويند : اقسام علم منطق از جهت مادّه پنج است : يكى آنكه به برهان و دليل يقينى مطلبى را بر ديگرى ثابت كنند . دوم آنكه به دليل ظنّى و مرغوب . سوم آنكه به مسلّمات خصم وى را مجاب كنند به وجه نيكو . چهارم آنكه مغالطه كنند و به سخنان باطل بر خصم فائق گردند . پنجم آنكه به شعر و تخييل حجّت آورند . خداوند به سه وجه اوّل امر فرمود ؛ چون مغالطه و شعر مناسب اثبات اصول و فروع دين نيست . اوّل فرمود : سوى پروردگار خويش خوان به عقل و دليل و حكمت ، و آن را حكما « برهان » گويند . دوم به دليل ظنّى و مرغوب و پند و موعظه ، و آن را حكما « خطابه » گويند . و از اين دو گذشته ، مجادله در سخن و اسكات مخالف را
هامش
( 1 ) . همان .
( 2 ) . همان ، ص 160 .
( 3 ) . نحل ( 16 ) آيهء 125 .