زبان به طعن و تمسخر باز نمودهاند ، نيستند . بلكه دشمنان واقعى او كسانى هستند كه روان او را هدف قرار دادهاند و گاه آدمى از آنها غافل است و يا شايد آنان را دوست پندارد . بنابراين ايده ، دشمن واقعى انسان عبارت است از :
1 - جهل
جهالت مايه تباهى آدمى است ، كانون تمام تمايزات انسان از همهء خلايق نباتى ، حيوانى و مجرد ، علم اوست و خداى متعال علم انسان را در محاجّات با فرشتگان تنها دليل خلقت وى و برترى او معرفى مىفرمايد :
« وَ عَلَّمَ آدَمَ الْأَسْماءَ كُلَّها . . . »
« 1 »
و لذا جهالت كه مىتواند او را از بالاترين مراتب صعود به كام اسفل السافلين فرستد ، بزرگترين دشمن اوست . و به همين جهت از جهل در اخبار و احاديث به عنوان مرگ ، بدترين دردها ، معدن بديها و دشمن انسان ياد شده است
قال على عليه السلام :
« الْجَهْلُ مَوْتٌ - الْجَهْلُ ادْوَءُ الدّاءٍ - الْجَهْلُ مَعْدِنُ الشَّرِّ « 2 »
قال العسكرى عليه السلام :
« الْجَهْلُ خَصْمٌ » « 3 »
و چه زشت است آدمى با چنين دشمنى عناد نورزد و از او دورى نگزيند و يا او را با قلاده علم و دانش به بندگى خويش نكشاند .
وقال على عليه السلام :
« النّاسُ اعْداءُ ما جُهِلُوا » « 4 »
2 - غضب و شهوت
دشمنترين براى انسان ، شهوت و غضبى است كه از حال اعتدال خارج است .
قال على عليه السلام :
« اعْدى عَدوٍّ لِلْمَرْءِ غَضَبُهُ وَشَهْوَتُهُ ، فَمَنْ مَلَكَهُما عَلَتْ درَجَتُهُ وَبَلَغَ
هامش
( 1 ) - ( بقره - 31 ) سپس خداوند علم اسرار آفرينش را به آدم آموخت .
( 2 ) - جهل مرگ است ، جهل بدترين دردهاست ، جهل ريشهء بديها است . ( غرر الحكم ) .
( 3 ) - جهالت دشمن است . ( بحارالانوار - جلد 78 - صفحه 377 ) .
( 4 ) - مردم دشمنان جهل خويشند . ( بحار الانوار - جلد 78 - صفحه 14 ) .