كه خود را ملامت مىكنى ، محسور ( محسور آن حيوانى را گويند كه به قدرى لاغر شده و نيرويش از دست رفته قدرت حركت ندارد ) مىمانى . اگر چنين انفاقى بكنى ، تو هم محسور مىشوى ، نيروهات از بين مىرود ، قدرت پيدا نمىكنى . اين دو مرحله را اينجا بيان كرده است . مرحله افراط و مرحله تفريط .
به گمانم من روايتى « 1 » ديدم از امام صادق عليه السلام كه براى روشن كردن اين مطلب كه سخاوت چيست و بعد از سخاوت مرحله افراطش ( اسراف ) و مرحله تفريطش چيست ، فرموده است . حضرت براى عوام با يك مثال عوامانه مطلب را روشن كرد .
دست برد مشتى از شن برداشت ، دستش را بالا برد و چنان باز كرد كه هيچ در دستش نماند ، فرمود : اين يك رقم اسراف و تبذير است . بعد يك مشت ديگر از شن برداشت ، محكم گرفت و نگذاشت هيچ بريزد ، فرمود اين بخل است . و بعد يك قبضه ديگر گرفت و دست را نيمه باز كرد و مقدارى ريخت و مقدارى ماند ، فرمود اين سخاوت است .
آن مقدار كه نياز دارى نگهدار و آن مقدار كه بايد بدهى بده . انسان بايد چنين باشد .
آيهء ديگر در اواخر سورهء فرقان است كه خدا در آن جا از دوستان خود صحبت مىكند ، نه از صفات حسنه و رذيله . براى دوستانش آنجا دوازده وصف بيان مىكند كه وصف پنجم همين صفت است كه مورد بحث ماست . دلم مىخواهد كه دوستان اين آيات را درست دقت كنيد . من به نحو فهرست ، اين دوازده صفت را - كه خدا براى بندگانش بيان مىكند - خدمت شما عرض مىكنم . برخى از علما مىگويند وقتى كه ما قرآن را مىخوانيم و مىبينيم خداى ما با ما سخن مىگويد ، متوجه مىشويم گاهى به
هامش
( 1 ) . إِنَّ رَجُلًا سَأَلَ الصَّادِقَ عليه السلام فَقَالَ : يَا ابْنَ رَسُولِ اللَّهِ ! مَا حَدُّ التَّدْبِيرِ وَ التَّبْذِيرِ وَ التَّقْتِيرِ ؟ فَقَالَ : التَّبْذِيرُ أَنْ تَتَصَدَّقَبِجَمِيعِ مَالِكَ ، وَ التَّدْبِيرُ أَنْ تُنْفِقَ بَعْضَهُ ، وَ التَّقْتِيرُ أَنْ لَاتُنْفِقَ مِنْ مَالِكَ شَيْئاً ، فَقَالَ : زِدْنِى بَيَاناً يَا ابْنَ رَسُولِ اللَّهِ ، قَالَ : فَقَبَضَ رَسُولُ اللَّهِ صلى الله عليه و آله قَبْضَةً مِنَ الْأَرْضِ وَ فَرَّقَ أَصَابِعَهُ ثُمَّ فَتَحَ كَفَّهُ فَلَمْ يَبْقَ فِى يَدِهِ شَيْءٌ ، فَقَالَ : هَذَا التَّبْذِيرُ ، ثُمَّ قَبَضَ قَبْضَةً أُخْرَى وَ فَرَّقَ أَصَابِعَهُ فَنَزَلَ الْبَعْضُ وَ بَقِيَ الْبَعْضُ ، فَقَالَ : هَذَا التَّدْبِيرُ ، ثُمَّ قَبَضَ قَبْضَةً أُخْرَى وَ ضَمَّ كَفَّهُ حَتَّى لَمْ يَنْزِلْ مِنْهُ شَيْءٌ ، فَقَالَ : هَذَا التَّقْتِير ( إرشاد القلوب ، ج 1 ، ص 139 )