اوسطها » كه شايد اين جمله انتخاب و استنباط شده از روايات است و در صفات نفسى هم همين معنا تصور مىشود . پس صفت شجاعت متوسط بين تهور و جبن است و مرحله افراط صفت قبيحى است و مرحله تفريط نيز صفت قبيح است . آن حد وسط صفت حسن و از اوصاف نيك انسانى است .
مثال دومى كه امروز محل صحبت ماست ، در مسأله بذل مال و جان و بذل مقام است ، كه مثال صفت سخاوت است در مقامى كه بايد از مالش بگذرد . اين صفت گذشت و دادن مال و دادن مقام و دادن جان يكى از صفات كمال انسانى است و انسان سخى را بندگان خدا دوست دارند . طبيعى است در جبلت هر انسانى كه انسان سخى را دوست دارند . همين صفت سخاوت يك حد دارد ، فاصله دارد ميان يك مرتبه افراطى و مرتبه تفريطى . مرتبه متوسط - كه به نام سخاوت ناميده مىشود - اين است كه انسان از مالى كه دارد ، در آن راهى كه اسلام و عقل و شرع مىگويد بگذر ، مىگذرد ؛ يعنى مقدار مالى را كه دارد ، بعد از آن كه احتياجات خود را بر طرف كرد ، مازاد آن را به ديگران مىدهد ، در انفاقات واجب انفاق مىكند ، در موارد مستحب انفاق مىكند و مىدهد . بعد مورد لزوم خود را هم نگه مىدارد . اين معناى سخاوت است كه آن اندازهاى كه از او گذشت لازم است ، مىگذرد . و البته اين با نياز ديگران فرق مىكند .
گاهى بايد يك دهم مال را بدهد و گاهى بايد كمتر از يك دهم و گاهى نصف مالش را و گاهى همه مال را بايد بدهد . سخاوت آن است كه گذشت يك انسان طبق روال مكتبى او باشد . سخاوت بهترين صفت انسانى است . و بسا سخاوت انسان را از مهمترين مهلكه نجات بخشيده است .
اما مرحله تفريط اين صفت جايى است كه بايد بدهد ، مضايقه مىكند و آن مقدار ممسك و بخيل است كه هيچ از او به ديگران ترشح نمىكند . كه سعدى مىگويد سگ اصحاب كهف را به استخوانى ننواختى و گربه ابو هريره را نانى نينداختى . يك چنين انسانى است كه آنچه كه بايد بدهد ، نمىدهد . اين مرحله تفريط سخاوت است .
اين صفت از صفات رذيله انسان است . و گمان مىكنم كه غالب جامعه ما به اين
گفتارها و نوشتارها در نشريات و مقدمه كتاب ها (فارسى) — صفحة 227
مساهمون: الشيخ علي المشكيني
ص٢٢٧