حضرت فرمود :
إنّما هى أربع ؛
همانا نفس چهار قسم است .
1 . نفس ناميهء نباتيه ، 2 . نفس حسّيهء حيوانيه ، 3 . نفس ناطقهء قدسيه ، 4 . نفس كلّيهء الهيه .
روايات فوق ، گرچه در كتابها نقل شده است ، ولى در روايتى ضعيف و غير قابل اعتماد است . و اگر هم صحيح باشد ، به كمالات و مراتب و درجات نفس مربوط مىشود ، نه آن كه واقعاً انسان داراى چندين روح و نفس است . البته ما در اينجا در مقام اين بحث نيستيم كه آيا هر يك از نفسهاى چهارگانه فوق الذكر حقيقتهايى مختلف و موجودهايى جداگانه هستند يا آن كه يك حقيقتاند كه داراى مراتب است .
و اگر هم فرض كنيم كه هر يك از آنها حقايق جداگانه و موجوداتى مستقل باشند ، ترديدى نيست كه انسان بيشتر از يك روح ندارد ، لكن روح و نفس انسانى داراى مراتبى است ؛ چنان كه تعبيراتى مانند نفس لوّامه و نفس امّاره و نفس مطمئنّه دليلى بر تعدد نفوس مختلفه نيستند . و همهء آنها از مراتب و حالات نفس است . و در اينجا مناسب است كه برخى از حالات و اوصافى را كه موجب كمال و سعادت نفس است و شمهاى از حالاتى كه سبب تنزل و شقاوت نفس است ، بيان كنيم .
حالات نفس
در قرآن كريم از هر دو نوع حالات نفس ، چه آنهايى كه مربوط به كمال و سعادت آن است ، چه حالاتى كه مربوط به تنزل و شقاوت نفس است ذكر شده است :
نفس سليم
مثلًا در مورد كمالات نفس به اين آيه توجه مىكنيم :
« يَوْمَ لَا يَنْفَعُ مَالٌ وَ لَا بَنُونَ * إِلَّا مَنْ أَتَى اللَّهَ بِقَلْبٍ سَلِيمٍ » ؛