لغت :
حطام يعنى شكسته و ريزريز شده . تفكّه به معنى تعجّب هم آمده است .
تفسير :
آيا آنچه را كِشت مىكنيد ديدهايد ؟ يا خبر دهيد از تخمى كه در زمين مىافكنيد و پنهان مىكنيد ؛ آيا شما آن را مىرويانيد يا ما با قدرت كاملهء خود رويانندهء آن هستيم ؟ ! و چون در اين باب نزاع نداريد ؛ بلكه به زارعيت ما اقرار داريد ؛ پس چرا انديشه نمىكنيد تا بدانيد آن ذاتى كه قادر باشد بر رويانيدن زرع از حبّهء صغيره و ايجاد حبوب كثيره از آن ، قادر خواهد بود بر اعادهء خلق بر آن طور كه بودهاند .
از حضرت پيغمبر صلى الله عليه و آله روايت شده كه فرمود :
لَايَقُولَنَّ أحَدُكُمْ : زَرَعْتُ ! وَلْيَقُلْ : حَرَثْتُ « 1 »
: نگويد يكى از شما : زراعت كردم ! بلكه گويد : حرث نمودم .
زرع عبارت است از رويانيدن نباتات ، و آن فعل خداى متعال است ؛ و حرث كه شكافتن زمين و دانه زير خاك نمودن است فعل شماست .
لَوْ نَشَآءُ لَجَعَلْنهُ حُطمًا . . . : اگر ارادهء حتمى كنيم مسلّماً كشت شما را خار و خاشاك مىگردانيم ، پس شما از روى تعجب و تأسف گوييد :
إِنَّا لَمُغْرَمُونَ . . . : حقّاً كه ما غرامت زدهايم و خرجهايى كه كرديم از بين رفت !
بَلْ نَحْنُ مَحْرُومُونَ . . . : بلكه ما محروم و بدبختيم !
يا ملامت كنيد نفس خود را بر تقصير در طاعت كه سبب آن خسارت شده است و پيوسته بر سبيل تأسف و تعجب با يكديگر گوييد : ما هلاك شدگانيم ؛ زيرا حاصل كار ما كه روزىِ ما بود و خرجهايى كه كرديم از بين رفت ؛ بلكه ما محروم و بىبهره ماندگانيم !
وجه ترقّى از مغرم به محروم آن است كه محروم كسى را گويند كه هيچ چيز نداشته باشد ، و مغرم آن كه او را فى الجمله چيزى باشد .
انس بن مالك روايت نموده كه روزى حضرت پيغمبر صلى الله عليه و آله به زمينى ناكشته گذر فرمود ،
هامش
( 1 ) . منهج الصادقين ، ج 9 ، ص 160 .