كثرت انتفاع به آن . و چون قوام عالم از نبات و حيوان و انسان به طلوع و غروب خورشيد است ، لذا آن را « مُقْسمٌ به » خود گردانيده ، فرمايد : قسم به آفتاب ، و به روشنى و درخشندگى آن در آن وقت كه بلند شود و جهان را نورانى گرداند و پرتو آن گسترده گردد .
و سوگند به ماه هنگامى كه در پى خورشيد درآيد .
يعنى در پى آفتاب در اوّل ماه طلوع كند . يا طالع شود بعد از غروب آفتاب و نور خود را از آن فرا گيرد و اين در نصف اوّل ماه است كه قرب ماه به خورشيد بيشتر از نصف آخر آن است و بعد از آن به جهت دورى او از خورشيد ، نور او كم مىگردد .
و نزد بعضى مفسّران مراد ، تمام ماه است كه در نصف اوّل تا نزد طلوع آفتاب است ، و آفتاب جلو او باشد و در نصف اخير پشت آفتاب و تابع غروب اوست .
و سوگند به روز آن گاه كه زمين را روشن و فضا را نورانى و خورشيد را هويدا مىسازد .
و سوگند به شب آن گاه كه خورشيد را بپوشاند و آفاق و هوا را تاريك كند .
و سوگند به آسمان و آن آفريدگارى كه به قدرت كامل خود آن را ايجاد و بنا كرد .
و سوگند به اين زمين و به آن ذات توانايى كه آن را براى محل قرار آرامش بندگان بگسترد .
و سوگند به نفس آدمى و به آن قادر حكيمى كه او را راست و درست كرد ، اعضاى او را متناسب يكديگر ، و صفات او را متلائم با اعضاى او و با محيط خارج نمود .
پس بدكارى و پرهيزكاريش را به وى الهام نمود . يعنى به او اعلام نمود كه فجور و معصيت و انواع شرور كه قبيح و مذموم است چه كارهايى است و طاعت و تقوا و اصناف افعال خير كه حَسَن و ممدوح است چه عملهايى است ؟
يكى از الطاف خاصّهء الهى نسبت به بندگان اعطاى رسول باطن يعنى عقل است كه حُسن و قبح افعال را تشخيص مىدهد ، و ارسال رسول ظاهر يعنى پيامبر است كه خير و شر و صلاح و فساد ، و تقوا و فجور را روشن ساخته ، كه از آن به واجبات و محرّمات تعبير شده است ، چنانچه حضرت باقر و حضرت صادق عليهما السلام در تفسير اين آيه فرمودهاند :
بَيَّنَ لَهَا مَا تَأْتى وَمَا تَتْرُكَ
. . . « 1 » .
هامش
( 1 ) . اصول كافى ، ج 1 ، ص 163 . با تلخيص و مجمع البيان ، ج 5 ، ص 498 .