لغت :
سَبْح در اين جا به معنى اشتغال و تلاش براى انجام كارهاست .
مقصود از ناشئة الليل عبادتى است كه در ساعات شب انجام بگيرد . تبتيل به معنى انقطاع الى اللَّه است .
[ توكل ، صبر و دورى زيبا ]
تفسير :
زيرا عبادتى كه در شب ، انجام مىگيرد محكمتر و پا برجاتر از عبادت در روز است .
چون ترك خواب و راحت در شب براى انسان بسيار سخت است و عبادتى كه با سختىِ بيشتر توأم باشد ارزشمندتر است و نيز عبادت با توجّه و حضور قلبِ بيشتر انجام مىشود ؛ زيرا در شب ( به خلاف روز ) دل از مشاغل دنيوى تا حدّى فارغ است . و گفتار ( شايد دعا و ذكر و قرائت قرآن مقصود باشد كه در شب با توجّه خاص اظهار و تلاوت مىشود ) در شب درستتر و استوارتر است .
إِنَّ لَكَ فِى النَّهَارِ . . . : و البته براى تو در روز ، كار و رفت و آمد مردم و رسيدگى به امور آنها و پاسخ به سؤالاتشان و تعليم معارف و فرائض به آنان و اصلاح زندگى روزمرهء خود و خانواده ، اشتغال طولانى است .
پس در شبها توجّه به عبادت اولى باشد ؛ زيرا در مناجات با قاضى الحاجات ، فراغت از جميع جهات لازم است .
وَ اذْكُرِ . . . : و نام پروردگار خود را به زبان و به دل ياد كن و از همه چيز به سوى او منقطع شو و توجّه كن ، توجّه و انقطاعى كامل .
يعنى خود را از انديشهء ماسوى مجرَّد ساز و به كلّى وجههء قلب را متوجه به او نما .
از حضرت باقر و صادق عليهما السلام روايت شده كه : مراد از تبتيل در اين جا برداشتن دست در نماز يعنى قنوت مىباشد . « 1 »
رَّبُّ الْمَشْرِقِ . . . : همان خدايى كه پروردگار مشرق و مغرب است ، جز او معبودى كه
هامش
( 1 ) . تفسير برهان ، ذيل آيهء شريفه ، ح 7 .