كجايند شريكان من ، يعنى بتان و ستارگان و معبودات ديگر كه آنها را شريك من مىخوانديد و دربارهء آنها با من دشمنى مىكرديد ؟ ! « 1 » قَالَ الَّذِينَ أُوتُوا الْعِلْمَ إِنَّ الْخِزْىَ الْيَوْمَ وَالسُّوءَ عَلَى الْكَافِرِينَ
يعنى : كسانى كه به آنها علم و دانش داده شده ، در آنجا مىگويند : به يقين امروز خوارى و بدى بر كافران است . مراد اين است كه پس از محكوميت و خوارى مشركان در صحنهء محشر و در منظر و ديدگاه فرشتگان و اهل محشر ، آنان كه در دنيا به آنها علم دين و معارف الهى اعطا شده بود ، خاصه متصديان دعوت آنها كه مرارت مخالفت و ستيزههاى آنها را چشيده بودند ، به عنوان اظهار انزجار و تحقير و اهانت آنها و شعار عليه هر باطلى ، در ميان انبوه اهل محشر خواهند گفت : حقّاً كه امروز رسوايى و خوارى و بدى و وخامت عاقبت بر كافران است . بنابراين مراد از كافران در اين جمله اعم از مشركان است هرچند صدر آيه مربوط به مشركان است .
الَّذِينَ تَتَوَفَّاهُمُ الْمَلَائِكَةُ ظَالِمِى أَنفُسِهِمْ فَأَلْقَوُا السَّلَمَ مَا كُنَّا نَعْمَلُ مِن سُوءٍ
يعنى : كفّار همانها هستند كه فرشتگان مرگ آنها را در حالى كه ستمكار به نفس خويشاند قبض روح مىكنند ( مراد اين كه آنها تا دم مرگ هم از كفر برنگشتند و بدان اعتقاد تسليم مرگ شدند ) ، پس آنها در آن روز بعد از مشاهدهء جلال و قدرتِ مالكِ آن روز و دستگاه محاكمه و دقت محاسبه ، و فزونى و صداقت شهود ، و علم و متانت و درايت داوران ، سر تسليم فرود مىآورند و از هول جان و دهشت منظره و عجز خود چنين مىگويند : ما هرگز كار زشت نمىكرديم .
بَلَى إِنَّ اللَّهَ عَلِيمٌ بِمَا كُنتُم تَعْمَلُونَ
يعنى : آرى خداوند به آنچه در دنيا مىكرديد داناست .
اين خطابى است از جانب خدا يا از فرشتگان به آنها . و معناى « عليم » آن است كه عملهاى قلبى و بدنى شما پيش از آنكه آفريده شويد ، در علم ازلى الهى ثابت بود و الآن هم هست .
هامش
( 1 ) . اين ترجمه بنابر قرائت تشاقّونِ به كسر نون است ، اما بنابر فتح نون چنانكه در قرآن كريم آمده ترجمهاش اين است : . . . دربارهء آنها با من يا با مؤمنان دشمنى مىكرديد .