لغت و اعراب :
كتاب خبر مبتداى محذوف است يعنى « هذا القرآن كتاب » . إلى صراط بدل است از إلى النور . عزيز : مقتدر غالب و شكستناپذير . حميد به معناى حامد يا محمود يعنى ستايشگر و ستوده . اللَّه الذى ؛ اللَّه عطف بيان است از العزيز . الذين يستحبّون صفت كافرين در آيهء قبل ، استحبّه على الشىء : او را دوست داشت و بر غيرش برگزيد . صَدَّ عن الشىء : اعراض و امتناع كرد از آن ، جلوگيرى نمود از آن .
[ نبوت و خروج از ظلمات ]
تفسير :
كِتَابٌ أَنزَلْنَاهُ إِلَيْكَ لِتُخْرِجَ النَّاسَ مِنَ الظُّلُمَاتِ إِلَى النُّورِ بِإِذْنِ رَبِّهِمْ
يعنى : اين قرآن كتابى است كه آن را به سوى تو نازل كرديم - مجموعهء آن را از علم ازلى خويش پس از طى مراحلى بر قلب تو فرود آورديم - تا مردم را از تاريكىها به سوى نور به اذن پروردگارشان بيرون آورى .
يعنى عالم بشريت را از زمان نزول آن تا انقراض نسلش ، از شرك و كفر و فسق به سوى توحيد و دين وارد سازى . و مراد از « اذن » اذن تكوينى است يعنى به توفيقات خاص و يارى او كه پيوسته شامل حال پيامبر ابلاغ كنندهء نور و امت پذيراى آن مىباشد .
گفته شده : وجه آن كه « ظلمات » جمع و « نور » مفرد آمده اين است كه مراد از « نور » هدايت است و هدايتهاى الهى همه تحت عنوان حق و از مصاديق حق است و حق يكى است هر چند شعب و مصاديقش متعدد باشد ؛ از مبدأ واحد سرچشمه مىگيرد و به مبدأ واحد بازمىگردد . و مراد از « ظلمات » امور باطل است كه از هواهاى نفسانى متعدد و متغاير و متفاوت سرچشمه مىگيرد و وحدتى ميان افراد و مصاديق آن نيست هر چند شيطان هم در آنها تأثير داشته باشد ، چنان كه فرموده : وَأَنَّ هذَا صِرَاطِى مُسْتَقِيماً فَاتَّبِعُوهُ وَلَاتَتَّبِعُوا السُّبُلَ فَتَفَرَّقَ بِكُمْ عَن سَبِيلِهِ [ انعام ، 153 ] .