تجسم اعمال در آخرت
لغت و اعراب :
يوم متعلّق به « اذكر » مقدّر است . أمَد : غايت و انتهاى شىء از حيث مكان يا زمان . و ما عملت دوم عطف است به ما عملت اوّل . و تودّ جملهء حاليه و محلًاّ منصوب است . بينها و بينه مرجع ضمير مؤنث « نفس » و ضمير مذكّر « ما عملت » دوم است .
تفسير :
« يَوْمَ تَجِدُ كُلُّ نَفْسٍ مَا عَمِلَتْ مِنْ خَيْرٍ مُحْضَرًا وَمَا عَمِلَتْ مِن سُوءٍ »
يعنى : به ياد آوريد روزى را كه هر نفسى آنچه را از عمل خير انجام داده حاضر شده بيند و همچنين آنچه را از كار زشت انجام داده . مراد از « يوم » روز قيامت و مراد از « كلّ نفس » هر مكلّف ذى شعور از انس و جنّ است ، و مراد از « ما عملت » عملهاى آنهاست اعمّ از عملهاى قلبى نيك مانند ايمان و ساير عقايد واجب و مستحب ، و قلبى بد و پليد مانند كفر و شرك و نفاق و ساير باورهاى ناروا ؛ و عملهاى بدنى نيك و بد از فعل واجبات و ارتكاب محرمات . و مراد از حضور آنها حضور پاداش و كيفر اخروى آنهاست از نعمتها و عذابها ، كه صالحان پاداشها را و طالحان كيفرها را حاضر خواهند يافت .
و محتمل است اين جمله اشاره به تجسم اعمال باشد ، يعنى عملهاى باطنى مثل ايمان و حبّ اللَّه در صورت اوصاف كمالى و سرور و نشاط شخص متبلور مىشود و كفر و شرك و نفاق به حالات پليد و رنج و ترس شخص مبدل مىگردد . به هر حال مراد از حضور ، حضور اعمال در نزد عامل آن در قيامت يا حضور صحايف اعمال است كه همه را نوشته يابد ، يا حضور خود آنها و يا پاداش و كيفر آنهاست در نزد عامل پس از دخول وى به بهشت و دوزخ .
« تَوَدُّ لَوْ أَنَّ بَيْنَهَا وَ بَيْنَهُ أَمَدَاً بَعِيدًا »
« أمد » در اينجا انتهاى مسافت مكانى است و معنا اين است كه هر نفسى در روز قيامت نسبت به عمل بد خويش كه آن را در نزد خود حاضر مىبيند آرزو مىكند اىكاش ميان من و آن ، انتهاى مكانى دورى بود كه رسيدن به آن سالها طول مىكشيد .
« وَيُحَذّرُكُمُ اللَّهُ نَفْسَهُ وَاللَّهُ رَءُوفٌ بِالْعِبَادِ »
يعنى : و خداوند شما را از خود ، يعنى از غضب خود و مؤاخذهاش در دنيا و عذابش در آخرت