قهرى و اختيارى ، و عقايد و باورهاى فكرى از ايمان و يقين و كفر و شك و نفاق ، و صفات و ملكات و حالات روحى از فضايل و رذايل اخلاقى . و ابداء و آشكار كردن اين امور گاهى به اظهار زبان است كه در منّت نهادن موجود است ؛ و گاهى به ظهور طبيعى آثار عقايد و اخلاق در عمل است . و حاصل اين است كه ايمان قلبى يا كفر باطنى را چه به وسيلهء تقوا يا فسق ظاهر سازيد يا پنهان داريد ، و ملكات و صفات را چه با عمل خارجى آشكار كنيد يا نه ، همه در صحيفهء عمل منعكس مىشود و خداوند در روز قيامت بشر را به آنها مورد محاسبه قرار مىدهد .
« فَيَغْفِرُ لِمَن يَشَآءُ وَ يُعَذّبُ مَن يَشَآءُ »
يعنى : پس از محاسبه و روشن شدن بَواطن در روز واپسين ، آنكس را كه بخواهد مىبخشد ، و او كسى است كه ايمان باطنى را بدون خدشه به آن جهان برده است ، و قبايح اخلاقى و گناهان عملىاش قابل بخشش است كه با تحقّق شرايطى بخشيده مىشود ؛ و كسى را كه بخواهد عذاب مىكند ، و او كسى است كه با كفر درونى به آخرت آمده ، كه نه كفرش بخشوده مىگردد و نه گناهان عملى ديگرش كه از مظاهر باورهاى باطل بوده است . و اما خطورات قلبى غيراختيارى و بلكه اختيارى و عقايد باطل و رذايل اخلاقى و گناهان بدنى كه ناشى از جهلِ قصورى باشد از همه كس بخشيده مىشود .
« وَاللَّهُ عَلَى كُلّ شَىْءٍ قَدِيرٌ »
يعنى : و خداوند بر همه چيز تواناست .
خدا قادر است كه آنچه براى سلسلهء بشر از نخستين فرد آنها تا آخرينشان در طول مدت عمر دنيويشان از خطورات و عقايد و صفات نفس تحقّق يافته و آنها را ابدا كرده يا اخفا نموده ، چه رسد به عملهاى خارجى آنها ، همه را بداند و محاسبه كند و به تناسب آن ، پاداش و كيفر دهد .
آمَنَ الرَّسُولُ بِما أُنْزِلَ إِلَيْهِ مِنْ رَبِّهِ وَ الْمُؤْمِنُونَ كُلٌّ آمَنَ بِاللّهِ وَ مَلائِكَتِهِ وَ كُتُبِهِ وَ رُسُلِهِ لا نُفَرِّقُ بَيْنَ أَحَدٍ مِنْ رُسُلِهِ وَ قالُوا سَمِعْنا وَ أَطَعْنا غُفْرانَكَ رَبَّنا وَ إِلَيْكَ الْمَصيرُ ( 285 )
تفسير روان (فارسى) — صفحة 318
مساهمون: الشيخ علي المشكيني
ص٣١٨