لغت و اعراب :
معيار هاى نيكوكارى
بِرّ : هر عمل نيك و شايسته ، و بَرّ - به فتح - فاعل آن است يعنى نيكىكننده . قِبَل : جهت و سوى . لكنّ البرّ من آمن ، به تقدير « لكنّ البرّ برُّ من آمن » . على حبّه يعنى « على حبّ المال » يا « على حبّ اللَّه » .
رقاب : جمع رقَبَه به معناى عبد و برده . بأساء مصدر است به معناى شدت و ناراحتى در غير بدن مانند ناامنى و فقر . ضرّاء : تضرّر و آسيب ديدن در بدن مانند مرض و جراحت . بأس : شدت و جنگ .
اصول و اركان عقايد در شرع اسلام
تفسير :
« لَيْسَ الْبِرَّ أَن تُوَلُّواْ وُجُوهَكُمْ قِبَلَ الْمَشْرِقِ وَ الْمَغْرِبِ »
پس از تغيير قبله از بيتالمقدس بهسوى كعبه ، گفتگو و محاجّه و اعتراضاتى از يهود و نصارا صاحبان دو قبلهء مشرق و مغرب زياد شد و هر يك از دو ملت مدعى شد كه قبلهء حق و نيكو و مطابق واقع قبلهء اوست . خدا در اينباره فرمود : اينكه صورتتان را بهسوى مشرق يا بهسوى مغرب كنيد برّ و عمل نيك - يعنى برّ مهم و در خور نزاع و محاجّه - نيست . نصارا مىگويند بايد در نماز و غير آن صورت بهسوى شرق عالم كرد ، زيرا مريم در جستجوى حاجت خود بدان سوى رفت تا عيسى را آورد « إِذِ انتَبَذَتْ مِنْ أَهْلِهَا مَكَاناً شَرْقِيّاً » [ مريم ، 16 ] و يهودان مىگويند بايد روى بهسوى مغرب نمود ، زيرا موسى در جستجوى كتاب آسمانى بدان سوى رفت تا تورات را آورد « وَمَا كُنتَ بِجَانِبِ الْغَرْبِىِّ إِذْ قَضَيْنَا إِلَى مُوسَى الْأَمْرَ » [ قصص ، 44 ] . و ممكن است مراد آيه اين باشد كه رو كردن به شرق و غرب پس از نسخ هر دو حكم برّ نيست ، زيرا حكم منسوخ ، باطل است و عمل بر طبق آن بدعت است .
« وَ لكِنَّ الْبِرَّ مَنْ ءَامَنَ بِاللَّهِ وَ الْيَوْمِ الْأَخِرِ وَ الْمَلئِكَةِ وَ الْكِتبِ وَ النَّبِيّينَ »
يعنى : و ليكن برّ واقعى و نيكى كامل و در خور بحث و محاجّه عمل كسى است كه به خدا و روز واپسين و فرشتگان و كتاب آسمانى و پيامبران ايمان آورد ،
« وَ ءَاتَى الْمَالَ عَلَى حُبّهِ ذَوِى الْقُرْبَى وَ الْيَتمَى وَ الْمَسكِينَ وَ ابْنَ السَّبِيلِ وَ السَّآئِلِينَ وَ فِى الرّقَابِ وَ أَقَامَ الصَّلَوةَ وَ ءَاتَى الزَّكَوةَ »
يعنى : و نيز برّ عمل كسى است كه از مال خود با اينكه آن را دوست دارد يا براى اينكه خدا را دوست دارد به خويشان و يتيمان و فقرا و وامانده در راه و حاجتطلبان و در راه آزادى بردگان بذل كند ، و نماز را بر پا دارد و زكات بدهد ،