باشند و با گفتار و كردار ، اداى امانت نمايند مخصوصاً در حال جنگ ( و شرايط فوق العاده آن روز كه مرتباً مشغول مبارزه سرد و گرم بودند ) . پس نصيحت و نصح دنبال كردن چيزهايى است كه امور را اصلاح كرده و از غش و خلل و فساد دور مىكند . . . و از اينجا روشن مىشود كه در حال جنگ از اقسام نصيحت اين است كه هرچه صلاح امت اسلامى مخصوصاً رزمندگان باشد رعايت نمايد ، خصوصاً رازدار بوده و اسرار مسلمانان را حفظ كند و مردم را به احسان و خوبى دعوت كند و در مقابل خيانتكاران در پنهان و آشكار ، ايستادگى نمايد . پس « نصح » به معناى عام ، ركنى است از اركان معنوى اسلام و به واسطه آن بود كه گذشتگان ما عزيز و پيروز شدند و با نبودن آن ، آيندگان ذليل و زبون گشتند . » « 1 »
قرطبى نيز گفته است :
« نصح عبارت است از اينكه عمل از غش ، خالص شود . . . علما گفتهاند كه نصيحت براى خدا اين است كه اعتقاد به توحيد ، خالص باشد و خدا را با صفات الوهيت وصف كند و نصيحت براى رسول اللَّه صلى الله عليه و آله و سلم اين است كه به نبوت او معتقد و اطاعت اوامر و نواهى او را متعهد شود و با او موالات داشته باشد ، يعنى با اولياء او ولايت و با اعداء او معادات داشته باشد و او را توقير كرده و او و اهل بيت او را دوست بدارد و او و سنّت او را تعظيم كند و سنت وى را پس از رحلتش احياء نمايد ، با بحث و درس ، از سنت او دفاع كرده ، و به سوى آن دعوت كند و با اخلاق رسول اللَّه صلى الله عليه و آله و سلم خود را بيارايد ، نصيحت كتاب خدا هم همينطور است يعنى عبارت است از خواندن و فهميدن و دفاع كردن از آن ياد دادن به ديگران و احترام و عمل كردن به آن ، و نصيحت ائمه مسلمين اين است كه بر آنها خروج نكند و آنان را ارشاد نمايد و در مواردى كه غفلت كردهاند در امور مسلمين تنبيه و ارشاد كند » . « 2 »
آيه شريفه كه در رفع حرج از مؤمنين ، نصيحت را شرط كرده است ، قهراً از منطوق و مفهوم آن ، دو حكم استفاده مىكنيم :
1 - اگر نصيحت داشته باشند ، معذور و از عذاب الهى در آخرت و از مذمت عقل و عقلا معاف خواهند بود .
2 - اگر نصيحت را مراعات نكنند گرفتار عذاب اخروى و مذمت از جانب عقل و عقلا خواهند بود .
هامش
( 1 ) - المنار ، ج 10 ، ص 587 .
( 2 ) - قرطبى ، ج 8 ، ص 227 .