موجودى و هر حركت و سكونى به اقتضاى خلقى خود ، از اسامى جمالى و جلالى الهى برخوردار است .
قيام مظاهر به حق تعالى
جملهى « بِاللَّه » گوياى آن است كه در عين اين كه ظهور و حيات و همه امور مظاهر به نامهاى الهى مىباشد ، به ذات او قائمند كه فرموده شده : « و باللَّه »
عينيّت اسامى حق با ذات
جملهى « أَللَّهُ أَكْبَرُ » ، اشاره به عينيّت نامها با ذات مىباشد ؛ زيرا ذات حق از تكثّر اسمايى و وحدت ذاتى مبرّاست .
( 875 )
« لا إِلهَ إِلَّا اللَّهُ ، وَاللَّهُ أَكْبَرُ . » « 1 »
معبودى جز او نيست و خداوند بزرگتر است .
تكبير ؛ نفىكنندهى تكثّر در ذات
جمله تهليل ، اقرار به يگانگى الهى در ذات و كمالات و تكبيرش و عينيّت داشتن نامهاى او با ذات است ؛ زيرا اگر به يگانگى او اقرار كنيم ، بدون اين كه كمالاتى براى او تصوّر و تعقّل نماييم ، او را در اين امر به نقص خواندهايم و اگر نامها و صفاتش را خارج از ذاتش تصوّر و تعقّل نماييم ، او سبحانه را به وحدت ذاتيّه : « لا إِله إِلَّا اللَّه » نخواندهايم ؛ بنابراين ، تكبير در اين جا براى آن است كه آن توهّم كثرت اسمايى و وحدت ذاتى را نفى كند و عينيّت كمالات حق را با ذات او اثبات نمايد .
هامش
( 1 ) . اقبال الاعمال ، ص 425 .