فراز گذشته ، بيانگر اين است كه : بدون تولّى و تبرّى و ايمان و اقرار به آن چه بر انبيا و رسولان - عليهمالسّلام - نازل شده ، ممكن نيست وسيلههاى شنوايى قلب گشوده گردد .
تعدّد و سببهاى شنوايى قلب
از واژهى « مَسامِعَ » بر مىآيد كه قلب وسيلههاى شنوايى بسيار دارد و اين به دليل نياز قلب بشر به گوشهاى مرموزى است ، تا با هر يك از آنها گفتار حقّ و ملايكه و جنّ و انس و موجودات ديگر و يا ذكر و تسبيح و تحميد آنها را متناسب با ديگر ويژگىهاى خلقى هر كدام ، بشنود .
دو احتمال در معناى ذكر
مراد از ذكر در جمله « لِذِكْرِكَ » ياد آوردن خدا از بنده و يا به ياد آوردن و ذكر بنده از خدا است و هر دو احتمال در معناى دعا محتمل است ، چنان كه مىفرمايد :
فَاذْكُرُونِي ، أَذْكُرْكُمْ
« 1 »
پس مرا ياد نماييد ، تا شما را ياد كنم .
ولى بايد توجّه نمود كه تنها به ياد او سبحانه بودن از طرف بنده موجب گشوده شدن گوشهاى قلب نمىشود ، بلكه بايد او سبحانه به ياد بنده باشد تا اين امر تحقّق پيدا كند .
آثار گشوده شدن گوشهاى دل
گشوده شدن گوشهاى قلب ، امور ذيل ياد شده در اين فراز را در پى دارد . و گرنه آن امور تحقّق پيدا نمىكنند ؛ زيرا مىفرمايد : « حَتّى أَتَّبِعَ كِتابَكَ . . . » .
مقصود از متابعت كتاب
مراد از متابعت كتاب ، بسنده نمودن به ظواهر كتاب الهى و خواندن و بررسى چگونگى
هامش
( 1 ) . سورهى بقره ، آيهى 152 .