مرتبهء چهارم كه از مرتبهء سوم مشكلتر است و همهء سروصداهاى انبياء براى همين است موضوع بحث ماست كه به آن توحيد افعالى مىگويند . توحيد افعالى يعنى چه ؟ يعنى « لا إله الا الله » . « لا إله الا الله » يعنى چه ؟ يعنى « لا موثر فى الوجود الا الله » ، يعنى انسان بايد عقيده داشته باشد و عامل باشد ( چون ممكن است عقيده باشد ولى عمل نباشد ) كه هيچ كسى جز خدا نمىتواند كار كند و اگر در اين عالم اسبابى هست اينها همه وسيله است ، خدا اين سبب را قرار مىدهد ، خدا مقلب القلوب است ، خدا مسبب الاسباب است ، هيچ چيزى در اين عالم جز به وسيله خدا و به اذن او نمىتواند تأثير كند ، تمام وسيلهها پوچند .
ديدهاى خواهم سبب سوراخ كن * تا سبب را بركند از بيخ و بن
ببيند يك مدبر حكيم عالمى براى جهان حكمفرماست و رل تمام چيزها به دست اوست .
در آخر سوره ياسين مىخوانيم : « فسبحان الذي بيده الملكوت كل شيء » « 1 » اى خدايى كه عالم هستى به دست توست ؛ اى خدايى كه رل تمام اشياء به دست توست ؛ اى خدايى كه عزت را تو مىدهى و اگر ذلت باشد به جهت با تو نبودن است ؛ اى خدايى كه ملك تو مىدهى و اگر بىملكى باشد براى بىاعتنايى من است كه به تو
هامش
( 1 ) . سوره يس - آيه 83 .