كه متابعت از شيطان بكند ، آن كه شيطان افسارى برگردنش افكنده است و هر كجا كه بخواهد او را مىبرد ، معلوم است كه او بتپرست است ، مشرك است . او مشرك است يعنى چه ؟ چون در عمل توحيد عبادى را قبول ندارد . پذيرفتن اين امر يعنى عمل كردن به آن مشكل است ؛ اصل اثبات وجود خدا چيزى نيست ، الان معلوم شده است ، فطرت ما مىگويد كه خدا احديت الذات است ، خدا يكى است و دو نيست ، برهان نظم هم مىگويد كه خدا يكى است و دو نيست ، به ادلهء ملاصدرا ( ره ) و آن دقتهايش هم احتياجى نداريم ، هر بچهاى آن را مىفهمد ولو سنى آن را نفهميد .
هر كسى مىفهمد كه اگر صفات عين ذات نباشد ديگر از خدايى بيرون مىآيد ، تركيب پيدا مىشود ، احتياج پيدا مىشود ، خداى مركب محتاج كه خدا نيست اينها كه چيزى نيست .
آنچه كه ما بايد روى آن دقت كنيم مرتبه سوم توحيد است يعنى در دل ما جز خدا چيزى نباشد ، ربوبيت تكوينى خدا را بپذيريم ، ربوبيت تشريعى خدا را بپذيريم و بگوييم « ان الحكم الا لله » « 1 » ، در مقابل گفتههاى خدا و پيغمبر سر تعظيم فرود بياوريم و در مقابل مصيبتها مردانه بايستيم و از نواهى خدا و پيغمبر اجتناب كنيم .
اين هم مرتبه سوم از توحيد است كه انصافاً مشك لاست ، همهء پيغمبرها براى همين يك معنى آمدند « لا إله الا الله » معنى « لا إله الا
هامش
( 1 ) . سوره انعام - آيه 57 .