الف : سجع مطرّف و آن اينستكه فاصلتين از نظر وزن با هم مختلف باشند مانند آنچه در فرموده حقتعالى آمده :
ما لكم لا ترجون للّه وقارا و قد خلقكم اطوارا ( چرا شما مردم خداوند را بعظمت و وقار ياد نمىكنيد و حال آنكه او شما را بانواع و اطوار خلقت بيافريد ) .
شاهد در دو كلمه [ وقار ] و [ اطوار ] است كه در آخر فاصلتين واقع شده و تقابلشان با هم از قبيل سجع مطرّف مىباشد زيرا از نظر وزن با هم مختلف هستند .
ب : سجع ترصيع و آن اينستكه فاصلتين و وزن با هم مختلف نبوده بلكه تمام الفاظ در احد الفقرتين يا اكثر آنها از نظر وزن و تفقيه ( توافق بر حرف آخر ) با الفاظ واقع در فقره ديگر موافق باشند مانند :
فهو يطبع الاسجاع بجواهر لفظه و يقرع الاسماع بزواجر وعظه
يعنى : او بواسطه الفاظى كه شبيه به جواهر است سجعها را زينت داده و بوسيله تهديدهائى كه در وعظش مىآورد گوشها را مىكوبد ) .
در اين مثال تمام الفاظى كه در قرينه دوّم يعنى ( و يقرع الاسماع بزواجر وعظه ) آورده شده با الفاظ واقع در قرينه اوّل يعنى ( يطبع الاسجاع بزواجر لفظه ) از نظر وزن و قافيه موافق مىباشد ) .
البتّه همانطورى كه ملاحظه مىشود الفاظ واقع در ايندو قرينه از حيث حروف و لفظ با هم توافق ندارند .
ناگفته نماند اگر گوينده اين كلام بجاى [ اسماع ] ذان ميآورد عبارت مذكور شاهد بود براى سجع ترصيعى كه اكثر الفاظ دو قرينه با
توضيح المباني في شرح مختصر المعاني (فارسى) — صفحة 236
مساهمون: سيد محمد جواد ذهنى تهرانى
ص٢٣٦