خلاصه كلام
خلاصه كلام آنكه :
مطلوب در اين قسم ( قسم دوّم ) آنست كه لفظ آيا در اين معنا ظاهر بوده يا در آن ظهورى ندارد ولى در قسم اوّل غرض آنست كه ظاهر لفظى كه از ظهورش فراغت داشته مسلّم است آيا مورد اراده متكلّم است يا وى آن را اراده و قصد نكرده است .
منشا شكّ
البتّه منشا شكّ در صورت اوّل آنست كه اوضاع لغويّه و عرفيّه چون مختلف و متكثر است ايجاد چنين شكّ و ترديدى نموده و ازاينرو براى ازاله آن و ظهور دادن لفظ در معناى مطلوب به اماره نامبرده تمسّك مىجوئيم .
ولى در صورت دوّم منشا اينست كه آيا متكلّم در افاده مرادش بر قرينهاى اعتماد كرده يا به آن اعتماد ننموده است .
بنابراين هر دو قسم مجموعا از قبيل صغرى و كبرائى است كه جهت تشخيص مراد متكلّم ترتيب داده مىشوند .
شرح مقصود
محصول فرموده مصنّف در عبارات فوق اينست كه :
قسم دوّم از امارات معموله ، امورى هستند كه براى احراز ظهور كلام متكلّم و عدم ظهور آن اعمال مىشوند نظير به كار گرفتن امارهاى كه به واسطه آن مشخّص مىكنند لفظ « صعيد » ظاهر در كداميك از دو معناى « مطلق وجه الارض » و « خاك خالص » مىباشد ازاينرو براى تعيين هريك از دو معنا به قول اهل لغت و ارباب اين فن رجوع مىشود .
پس كلام لغوى امارهاى است كه به واسطهاش مىتوان ظهور كلمه « صعيد » را در معناى موضوع له بدست آورد .
و مانند استعمال امارهاى كه بتوسّط آن معلوم مىشود « امر » وقتى بدنبال حظر يا توهّم حظر و منع قرار گرفت ظاهر در اباحه به معناى جواز مطلق و عدم منع