1 - صنفى كه متوقّف بر سماع از معصومين عليهم السّلام است زيرا عقل در آن راه ندارد همچون احوال بعد از مرگ و تفاصيل حالات روز قيامت و امثال اين دو .
2 - صنفى كه بر سماع توقّفى ندارد ، اين صنف خود بر دو گونه است :
الف : آنكه غير از اذهان صافيه و وقّاد ديگران حقّ ورود در آن را ندارند چون به مقصود نمىتوانند رسيد نظير مسئله عينيّت صفات حقتعالى با ذات و مبحث اصالة الوجود و مسئله قضا و قدر و امثال ذلك .
ب : هركس كه از مرتبه عقل هيولانى تعدّى نموده و از اين مرحله گذشته باشد مىتواند در آن داخل شده و به نتيجه برسد همچون مسئله وجود صانع تعالى و عدم حدوث ذاتش و عدم فقر و حاجت در ذات اقدسش و نظير اين مسائل .
بعد از تمهيد اين مقدمه مىگوييم :
اگر مقصود اينست كه خوض در صنف اوّل موجب معرض بودن براى هلاكت و عذاب مىباشد ممكنست آن را منع نمائيم زيرا تفكّر در اين قبيل مسائل بعد از نظر نمودن در ثبوت صانع و جعل دين و شريعت است و بعد از اذعان بوجود صانع و ارسال پيامبر صلّى اللّه عليه و آله و اعتقاد قطعى به آنچه وجود مقدّس حضرت نبىّ اكرم صلّى اللّه عليه و آله و سلّم آوردهاند ظاهرا اگر كسى در مسائل بعد از مرگ نظر و دقّت به خرج دهد غالبا بلكه دائما اينطور است كه به قطع و جزم منتهى نمىشود و بفرض پيدا شدن قطع و يقين بامرى كه بر خلاف واقع است نمىتوان معتقد به آن را كافر دانست مگر آنكه بامرى معتقد شود كه بر خلاف ضرورى دين باشد و بفرض آنكه كافر هم باشد معلوم نيست كه اين كفر موجب عذاب هميشگى گردد بلكه نهايت آن اينست كه در دنيا احكام وضعيّه كفر برآن مترتّب مىشود و چون هنوز حرمت نظر نمودن در عقليّات اثبات نشده لاجرم وى را مقصّر نيز نمىتوان دانست ، و ظواهرى كه دلالت بر خلود اهل كفر دارد معلوم نيست شامل چنين كسى شود چه آنكه باحتمال قوى مقصود كافرى است كه از روى عناد كفر را اختيار نموده باشد .
چنانچه بر خلود اين شخص باجماع نيز نمىتوان متوسّل و متمسّك شد زيرا
تشريح المقاصد في شرح الفرائد (فارسى) — صفحة 186
مساهمون: سيد محمد جواد ذهنى تهرانى
ص١٨٦