مصنّف ( ره ) مىفرماين :
تقرير و بيانى را كه گفتهاند يا مىتوان در اثبات دلالت التزامى بر ثبوت مفهوم به آن متمسّك شد يا آن را منكر شده و رد نمود بطور مكرّر تذكّر دادهايم .
تحرير و شرح
حاصل دليل دوّم اينست كه :
اگر جمله شرطيّه بر مفهوم يعنى انتفاء جواب در وقت انتفاء شرط دلالت داشته باشد بايد اين امر به واسطه يكى از دلالات سهگانه صورت گيرد ، دلالت مطابقه ، دلالت تضمّن و دلالت التزام .
امّا ملازمه مذكور :
واضح و روشن است كه هيچ دلالتى خارج از دلالات سهگانه نبوده لاجرم اگر ادّعاء نموديم كه جمله شرطيّه داراى مفهوم است مىبايد دلالتش برآن به واسطه يكى از دلالات سهگانه باشد .
امّا بطلان تالى :
مستدلّ مدّعى است كه جمله شرطيّه به هيچيك از اقسام دلالات سهگانه بر مفهوم دلالت ندارد و عدم اين دلالت واضح و روشن است بهطورى كه نيازى به اقامه دليل ندارد چه آنكه مفهوم همانطورىكه مكرّر گفته شد عبارتست از انتفاء و معدوم شدن جواب در وقت انتفاء شرط و پرواضح است كه اين امر نه عين منطوق در جمله شرطيّه است و نه جزء آن بوده و نه لازمهاش مىباشد .
حاصل جوابى كه از اين استدلال دادهاند اينست كه :
بطلان تالى را قبول نداشته و مىگوئيم :
جمله شرطيّه به دلالت التزامى بر مفهوم دلالت مىنمايد زيرا وقتى در جمله شرطيّه بين شرط و جواب ملازمه بنحو علّيّت منحصره برقرار بود لازمه
تحرير الفصول في شرح كفاية الأصول (فارسى) — صفحة 1628
مساهمون: سيد محمد جواد ذهنى تهرانى
ص١٦٢٨