برخى ديگر نسبت به مقام ثبوت و واقع مىباشد يعنى نظر ايشان به اين است كه اثبات كنند ممكنست بعضى از شروط بجاى برخى ديگر قرار گيرند ، بايد بگوئيم :
اين معنا مورد انكار احدى نيست تا نياز به اثبات و استدلال داشته باشد چه آنكه خصم يعنى قائل به مفهوم مدّعى است نيابت شروط از يكديگر در مقام اثبات واقع نشده امّا نسبت بمقام ثبوت و عالم تصوّر آن را قبول دارد .
و اگر وى در مقام ابداء احتمال بوده و غرضشان اينست كه بفرمايند در عالم وقوع و اثبات احتمال مىدهيم بعضى از شروط از برخى نيابت كرده باشند .
بايد در جواب بگوئيم :
مجرّد احتمال هرگز ضررى براى خصم نداشته و تا مادامىكه اين احتمال بحسب قواعد لفظى راجح يا مساوى با احتمال مخالف نباشد وى را ملزم و مجاب نمىكند و پرواضح است دليلى را كه مرحوم سيّد اقامه فرموده به آن حدّ قوّت ندارد كه اثبات رجحان يا تساوى احتمالين نمايد چنانچه واضح و روشن بوده و نيازى به شرح ندارد .
تحرير و شرح
قوله : فى مقام الثّبوت و فى الواقع : يعنى اگر مرحوم سيّد در مقام اثبات اين معنا است كه اقامه بعضى از شروط بجاى برخى مستحيل و ممتنع نيست بلكه امر ممكن و محتملى مىباشد .
قوله : فهو ممّا لا يكاد ينكر : ضمير « هو » به امكان نيابت بعضى شروط از برخى راجع است .
قوله : يدّعى عدم وقوعه : ضمير در « وقوعه » به نيابت راجع است .
قوله : و دلالة القضيّة الشّرطيّة عليه : ضمير در « عليه » به مفهوم راجع بوده و اين عبارت عطف تفسير است براى مقام الاثبات .
تحرير الفصول في شرح كفاية الأصول (فارسى) — صفحة 1626
مساهمون: سيد محمد جواد ذهنى تهرانى
ص١٦٢٦