قبول تأخير و تعريف در مخبر عنه اين باب حتمى و قطعى است .
شارح گويد :
1 - شرط اوّل اينست كه مخبر عنه بايد قبول تأخير بنمايد ، بنابراين از چيزى كه آن را قبول نمىكند نمىتوان اخبار كرد همچون ضمير شأن و اسماء استفهام چه آنكه ايندو صدارت طلب مىباشند .
بلى ، خبر دادن از چيزى كه خلف و جاىنشين آن قابل تأخير است جايز مىباشد
همچون « تاء » از « قمت » چه آنكه نفس تاء به لحاظ اتّصالش به فعل قابل تأخير نبوده و از فعل جدا نمىشود ولى ضمير منفصل يعنى : انت كه بجاى « تاء » مىباشد قابل اين معنا است از اينرو همانطورى كه مصنّف در كتاب تسهيل ذكر نموده اخبار از آن جايز است مثلا اگر مأخذ جمله « قمت » باشد و شخص آزمايشكننده بگويد :
اخبر عن التاء فى « قمت » بالّذى ( از « تاء » در « قمت » بواسطه « الذى » خبر بده ) .
در جواب مىگوئيم :
الذى قام انت ( كسى كه ايستاد عبارتست از تو ) .
2 - شرط دوّم اينست كه مخبر عنه قابل تعريف باشد ، بنابراين از چيزى كه قبول تعريف نمىكند همچون حال و تمييز نمىتوان اخبار نمود .
سپس شارح گويد :
اگر مصنّف اين شرط را ترك مىكرد و صريحا ذكر نمىنمود از شرط چهارم استفاده مىشد پس همانطورى كه وى در شرح كافيه آورده است به ذكر آن نيازى نبود .
مصنّف گويد :
همچنين غناء از آن بواسطه اجنبى و يا ضمير شرط مىباشد .
شارح گويد :
3 - شرط سوّم اينست كه بواسطه كلمه اجنبى از آن مستغنى گرديم .
بنابراين از ضميرى كه به يكى از اجزاء جمله برمىگردد همچون « هاء » از « زيد ضربته » نمىتوان اخبار كرد زيرا اگر كلمه « اجنبى » بجاى ضمير مذكور بگذاريم از ذكر ضمير بىنياز نمىباشيم .
4 - شرط چهارم اينست كه بواسطه ضمير از آن بىنياز گرديم .
بنابراين از موصوف بدون صفت و نه از صفت بدون موصوف و نيز از مضاف
المباحث النحوية في شرح البهجة المرضية (شرح سيوطى) (فارسى) — صفحة 1737
مساهمون: سيد محمد جواد ذهنى تهرانى
ص١٧٣٧