مصنّف گويد :
كسى كه تصغير ترخيم مىنمايد ، به اصل اكتفاء مىكند چنانچه در تصغير « مصطفى » مىگويد : عطيف .
شارح گويد :
مقصود اينست كه اگر تصغير ترخيم او را روا داشته و آن را جايز و شايع دانستيم البتّه در وقت تصغير ملزم و ناچار نيستيم كه آنچه زائد براصل است برگردانيم بلكه مىتوان باقى حروف زائد اعتبارى ندارند ، بنابراين در تصغير : معطفى مىگوئيم : عطيف زيرا حروف اصلى « معطفى » عطف است و باقى زائد مىباشد از اينرو عطف را كه مصغّر كنيم عطيف مىشود چنانچه در تصغير :
حامد ، حمدان ، حمّاد ، محمود و احمد مىگوئيم : حميد .
و همچنين در تصغير : قرطاس ( كاغذ ) مىگوئيم : قريطس .
زيرا الف در قرطاس زائد است .
تذكّر : لازم بتذكّر است تاء تأنيث ملحق به اصل بوده و در مصغّر آورده مىشود مشروط باينكه اسم مؤنّث ثلاثى باشد همچون : سوداء كه در تصغيرش سويدة مىگوئيم .
قوله : لانّه من العود : ضمير در « لانّه » به عيد راجع است .
قوله : و بالقلب عنه : ضمير در « عنه » به لين راجع است .
قوله : و ما يأتى فى البيت : يعنى و خرج بقيد « القلب عن اللّين » ما يأتى . . .
قوله : باثباتها شذوذا : ضمير در « اثباتها » به ياء راجع است .
قوله : فى هابيل : نام شخصى است .
قوله : كما ، علما : يعنى « ما » را علم براى كسى قرار دهند .
قوله : و من بترخيم يصغّر : تصغير ترخيم نوعى است از تصغير و آن عبارتست از تصغير حروف اصلى اسم بعد از حذف زوائد .
قوله : لانّه حقيقته : علّت است براى اكتفاء باصل و ضمير در « لانّه » به اصل راجع است .
قوله : و الحق به : ضمير در « به » به اصل راجع است .
قوله : يعنى المعطفى : اسم مفعول است و حروف اصلى آن « عطف » به معناى جانب و طرف از هرچيزى است .
المباحث النحوية في شرح البهجة المرضية (شرح سيوطى) (فارسى) — صفحة 1915
مساهمون: سيد محمد جواد ذهنى تهرانى
ص١٩١٥