مصنّف گويد :
اسم منقوص را در تصغير كامل كن مادامى كه مشتمل برحرف سوّمى كه غير تاء
بوده نباشد همچون : ما
شارح گويد :
منظور اينست كه هركلمهاى كه مقدارى از حروفش حذف شده باشد در تصغير حرف حذف شده را بايد برگرداند و بدين ترتيب آن را كامل كرد مشروط باينكه يا دو حرفى بوده و يا در صورتى كه مشتمل برسه حرف است حرف سوّمش غير تاء نباشد مانند : « ما » كه علم براى كسى باشد .
چنانچه ملاحظه مىكنيم اين كلمه دو حرفى است لذا در تصغيرش مىگوئيم : موىّ يعنى « ياء » را كه از آن حذف شده بود هنگام تصغير آورده و در « ياء » علامت تصغير ادغام نموديم .
و نظير شفة ( لب ) كه در اصل « شفه » با هاء بوده و چون هاء را حذف و عوضش تاء آورده بوديم لاجرم هنگام تصغير « هاء » محذوف برگشت و در تصغيرش مىگوئيم : شفيهة .
بنابراين كلماتى كه مشتمل برسه حرف يا بيشتر بوده و تاء در حروفشان نباشد موقع تصغير تكميل نشده يعنى اگر از آنها حرفى حذف شده باشد محذوف را باز نمىگردانند مانند : جاه .
مؤلّف گويد :
ادباء فرمودهاند اصل « جاه » وجه بوده سپس « واو » مفتوح را بجاى « جيم » برده و به عكس « جيم » را بجاى « واو » قرار داديم منتهى چون ابتداء بساكن ممكن نبود جيم را فتحه داده ، سپس واو ما قبل مفتوح بالف قلب گرديد و « جاه » شدكه در تصغيرش مىگوئيم : جويه .
يعنى الف به اصل خودش كه « واو » باشد برمىگردد .
همان طورى كه ملاحظه مىكنيم طبق اين گفتار مثال مذكور از مورد بحث اجنبى است زيرا از آن حرفى حذف نشده كه موقع تصغير ، تكميل نشده باشد لذا همان طورى كه مرحوم ميرزا ابو طالب در حاشيه فرموده بايد بگوئيم :
به عقيده شارح اصل « جاه » و جاه بوده سپس واو را از آن حذف كردند حال چون واجد شرط نيست در وقت تصغير واو محذوفه را برنگردانده و تكميلش نمىكنند .
المباحث النحوية في شرح البهجة المرضية (شرح سيوطى) (فارسى) — صفحة 1914
مساهمون: سيد محمد جواد ذهنى تهرانى
ص١٩١٤