شارح گويد :
يعنى هركلمهاى كه بروزن فعل ( بفتح فاء و عين ) باشد جمعش بروزن فعال ( بكسر فاء ) مىآيد مادامى كه در لام الفعلش حرف علّه نباشد .
مصنّف گويد :
يا مضاعف نباشد .
شارع گويد :
يعنى يا لام الفعلش مضاعف نباشد كه در اين صورت جمع آن بروزن فعال مىآيد مانند :
جمل ( شتر ) كه جمعش جمال است .
بخلاف اسمى كه لام الفعلش حرف علّه بوده همچون : رحى ( سنگ آسياب ) .
يا لام الفعلش مضاعف يعنى حرف مكرّر باشد نظير : طلل ( اثر خانه و جاى خراب شده ) چه آنكه جمع ايندو بروزن فعال نمىآيد .
مصنّف گويد :
و مثل « فعل » است كلمهاى كه برهمين وزن بوده و داراى « تاء » باشد .
شارح گويد :
يعنى در آنچه ذكر كرديم براى « فعل » « فعلة » نيز مانن آن مىباشد همچون : رقبة ( گردن ) كه جمعش رقاب مىشود .
مصنّف گويد :
فعل با فعل جمعشان « فعال » بوده پس آن را قبول كن .
شارح گويد :
هركلمهاى كه بروزن فعل ( بضمّ فاء و سكون عين ) يا بروزن فعل ( بكسر فاء و سكون عين ) باشد جمعش بروزن « فعال » مىآيد مانند :
رمح ( نيزه ) كه جمعش رماح مىباشد .
و نظير : ذئب ( گرگ ) كه جمعش ذئاب مىباشد .
مصنّف در كتاب كافيه براى اسم اوّلى يعنى فعل ( بضمّ فاء و سكون عين ) شرط كرده است كه عين الفعلش « واو » نباشد همچون : حوت ( ماهى ) چه آنكه در اين صورت جمع آن بروزن فعال نمىآيد .
و همچنين وى در كتاب مذكور گفته شرط است كه لام الفعلش ياء نباشد مانند :
المباحث النحوية في شرح البهجة المرضية (شرح سيوطى) (فارسى) — صفحة 1869
مساهمون: سيد محمد جواد ذهنى تهرانى
ص١٨٦٩