نسبت بجمعى كه شباهت به مفاعل يا مفاعيل دارد متعهّد غير منصرف بودنش باش .
شارح گويد :
يكى ديگر از اسباب غير منصرف بودن جمع است مشروط باينكه جمع منتهى الجموع باشد و آن عبارتست از جمعى كه در وزن شبيه به مفاعل يا مفاعيل باشد .
منظور از شباهت به مفاعل اينست كه اوّل حرف آن مفتوح بوده و حرف سوّمش الفى باشد كه عوض از حرف ديگر نباشد و سپس بعد از الف دو حرف واقع شده كه اوّلى آنها مكسور بوده و كسرهاش اصلى باشد نه عارضى مانند : دراهم و مساجد كه تمام خصوصيّات ياد شده در ايندو موجود مىباشد .
و مراد از شباهت به مفاعيل آنست كه لفظ مزبور واجد تمام خصوصيّات نام برده بوده باضافه يك خصوصيّت ديگر و آن اينست كه بعد از « الف » سه حرف قرار گرفته كه وسطى آنها ساكن باشد همچون : مصابيح و قناديل .
مصنّف گويد :
كلمهاى كه داراى حرف علّه بوده و از جمع مذكور بشمار ميرود همچون « جوارى » را در حال رفع و جرّ مانند « سارى » قرار بده .
شارح گويد :
مقصود اينست كه هرجمع منتهى الجموعى كه داراى حرف علّه است همچون « جوارى » كه « ياء » در آن از حروف علّه محسوب مىشود حكمش آنست كه در حالت رفع و جرّ جارى مجراى « سارى » است يعنى در ايندو حالت « ياء » را حذف بايد نمود و حرف ما قبل « ياء » همچون « راء » در « جوارى » را مىبايد تنوين داد مانند آنچه در فرموده حقتعالى آمده :
و من فوقهم غواش ( و از بالاى سرشان سراپردههائى افراشتهاند ) .
شاهد در « غواش » است كه در اصل « غواشى » بوده و در حال رفع ياء حذف شده و به شين كه حرف ما قبل ياء است تنوين داده شده .
و نظير فرموده ديگر حقتعالى :
و الفجر و ليال عشر ( قسم به صبحگاه و ده شب اوّل ماه ذى حجّة ) .
شاهد در « ليال » است كه در اصل « ليالى » بوده و در حالت جرّ ياء حذف شده و سپس به « لام » كه حرف قبل از ياء است تنوين داده شده .
المباحث النحوية في شرح البهجة المرضية (شرح سيوطى) (فارسى) — صفحة 1610
مساهمون: سيد محمد جواد ذهنى تهرانى
ص١٦١٠