با نفس و عين تأكيد نمائيم لازم است آن دو را بروزن « افعل » جمع بسته تا بدين ترتيب از لغت فصيح تبعيّت كرده باشيم بنابراين در تأكيد تثنيه بايد گفته شود :
جاء الزيدان انفسهما و يا جاء الزيدان اعينهما .
و جايز است كه آن دو را به صيغه مفرد آورد تنها ضمير متّصل به آنها را جمع يا تثنيه بياوريم .
البتّه اين از نظر فصاحت در رتبه پائينتر از جمع قرار دارد ، بنابراين در مثال مذكور مىتوان گفت : جاء الزيدان نفسهما .
در اين مثال كلمه « نفسهما » مفرد است اگرچه ضمير تثنيه مىباشد .
و جايز است كه ايندو لفظ را به صيغه تثنيه آورد همان طورى كه ضمير متّصل به آنها در تأكيد تثنيه ، تثنيه مىباشد البتّه اين از نظر فصاحت در رتبه پائينتر از افراد مىباشد لذا در مثال مذكور مىتوان گفت :
جاء الزيدان نفساهما .
در اين مثال هم كلمه « نفس » و هم ضمير متّصل به آن به صيغه تثنيه آورده شدهاند .
مصنّف گويد :
كلمات « كلّ » و « كلا » و « كلتا » و « جميع » را در شمول ذكر نما .
اين كلمات لازمست به ضمير متبوع متّصل باشند .
شارح گويد :
مقصود اينست كه در تأكيدى كه مقتضى شمول و عموم نسبت به جميع افراد مؤكّد يا تمام اجزاء آن مىباشد مىتوان از چهار لفظ استفاده كرد .
1 - كلّ .
2 - كلا .
3 - كلتا .
4 - جميع .
مصنّف گفته است :
اكثر نحويّين لفظ « جميع » را ذكر نكردهاند ولى سيبويه گفته است كه اين كلمه از نظر معنا و استعمال بمنزله « كلّ » مىباشد امّا شاهدى از كلام عرب براى آنچه گفته ذكر نكرده است و بايد توجّه داشت كه به اين چهار لفظ لازم است ضميرى كه با مؤكّد مطابق است متّصل نمود چنانچه شاعر گفته است :
المباحث النحوية في شرح البهجة المرضية (شرح سيوطى) (فارسى) — صفحة 1388
مساهمون: سيد محمد جواد ذهنى تهرانى
ص١٣٨٨