و نظير : مررت بالضاربى زيد ( گذشتم به زنندهگان زيد ) .
شاهد در « الضاربى زيد » است كه « الضاربى » اسم فاعل و مضاف بوده و چون به صيغه جمع مىباشد اشكالى ندارد كه الف و لام تنها برسر آن داخل شود و مضاف اليه بدون الف و لام ذكر گردد .
شرط كسب تأنيث و تذكير مضاف از مضاف اليه در اضافه معنويّه
مصنّف گويد :
گاهى دوّمى تأنيث را باوّلى مىبخشد مشروط باينكه اوّلى براى حذف صلاحيّت داشته باشد .
شارح گويد :
همانطوريكه دوّمى گاهى به اوّلى تأنيث را مىبخشد ، تذكير را نيز اعطاء مىكند و طبق گفته مصنّف اين اعطاء و بخشش زمانى است كه اوّلى براى حذف شدن صلاحيّت داشته باشد يعنى اگر آن را حذف كنيم معنا مختلّ نشود مانند آنچه در قول ميمون بن قيس آمده :
و تشرق بالقول الّذى قد أذعته * كما شرقت صدر القناة من الدّم
يعنى : و سخنى را كه فاش كردهاى در زبانت نگه مىدارى همچون نگاهدارى سينه نيزه خون را .
در اين مثال كلمه « القناة » كه مضاف اليه و مؤنّث است به « صدر » كه مضاف و مذكّر مىباشد تأنيث را اعطاء نموده و چنانچه ملاحظه مىشود اگر « صدر » از عبارت حذف شود معنا مختلّ نمىگردد .
و مانند آنچه در قول شاعر آمده :
رؤية الفكر ما يؤل له الام * ر معين على اجتناب التّوانى
يعنى : نيك نظر كردن فكر به چيزى كه بسوى او باز مىگردد براجتناب و دورى از كسالت و سستى كمككننده است .
در اين مثال « فكر » كه مضاف اليه و مذكّر است به « روية » كه مضاف و مؤنّث است تذكير را اعطاء كرده .