فاعل قياسى فعلى كه مكسور العين است در صورتى كه دلالت براعراض داشته باشد فعل و در فرض دلالت نمودن برخلقت و الوان أفعل و در موردى كه برامتلاء و حرارت باطن دلالت كند فعلان مىباشد مانند :
اشر ( بفتح همزه و كسر شين ) يعنى طاغى و ياغى ( دالّ برعرض ) .
فرح ( بفتح فاء و كسر راء ) يعنى شادمان ( دالّ برعرض ) .
صديان ( بفتح صاد و سكون دال ) يعنى تشنه ( دالّ برحرارت باطن ) .
عطشان ( بفتح عين و سكون طاء ) يعنى تشنه ( دالّ برحرارت باطن ) .
شبعان ( بفتح شين و سكون باء ) يعنى سير ( دالّ برامتلاء ) .
ريّان ( بفتح راء و تشديد ياء ) يعنى سيراب ( دالّ برامتلاء ) .
اجهر ( بفتح همزه و سكون جيم و فتح هاء ) يعنى كسى كه در نور آفتاب نمىبيند ( دالّ برعيب ) .
احول ( بفتح همزه و سكون حاء و فتح واو ) يعنى در بين ( دالّ برعيب ) .
اعور ( بفتح همزه و سكون عين و فتح واو ) يعنى مرد يك چشم ( دالّ برعيب ) .
اخضر ( بفتح همزه و سكون خاء و فتح ضاد ) يعنى سبزرنگ ( دالّ بررنگ ) .
مصنّف گويد :
وزن « فعل » و « فعيل » نسبت به « فعل » اولى و سزاوارتر از وزن « فاعل » هستند مانند :
ضخم و جميل و فعل ايندو جمل و ضخم مىباشد .
شارح گويد :
مقصود اينست كه افعالى كه بروزن فعل ( بضمّ عين ) باشند اسم فاعلشان بروزن فعل يا فعيل آمده و ايندو وزن از « فاعل » اولى و سزاوارتر مىباشند مانند :
ضَخُمَ كه اسم فاعلش ضَخم ( درشت ) بوده و جمل كه اسم فاعلش جميل ( زيبا ) مىباشد .
المباحث النحوية في شرح البهجة المرضية (شرح سيوطى) (فارسى) — صفحة 1277
مساهمون: سيد محمد جواد ذهنى تهرانى
ص١٢٧٧