ترجمه و شرح
مبحث ابنيه اسم فاعل و صفت مشبهه و اسم مفعول از ثلاثى مجرّد و غير آن
مصنّف گويد :
اسم فاعل از ثلاثى مجرّد را بروزن فاعل بساز .
شارح گويد :
مقصود اينست كه اسم فاعل از فعلى كه ثلاثى مجرّد و مفتوح العين است چه لازم و چه متعدّى بروزن فاعل مىآيد چنانچه اگر مكسور العين باشد در صورت متعدّى بودن نيز چنين است مثال اسم فاعلى كه فعلش ثلاثى مجرّد و مفتوح العين و لازم است همچون :
ذهب ، يذهب ، ذاهب ( رونده ) .
مثال اسم فاعلى كه فعلش ثلاثى مجرّد و مفتوح العين و متعدّى است مانند :
نصر ، ينصر ، ناصر ( يارىكننده ) .
مثال اسم فاعلى كه فعلش ثلاثى مجرّد و مكسور العين و متعدّى است نظير :
علم ، يعلم ، عالم ( دانا ) .
مصنّف گويد :
فعل ثلاثى مجرّد مانند : غذا
شارح گويد :
كلمه « غذا » با غين و ذال نقطهدار يعنى سيلان و جريان پيدا كرد ، اسم فاعل آن غاذ ( جارى ) مىباشد .
و نيز مانند : ذهب كه اسم فاعلش ذاهب ( رونده ) است .
و مانند : ضرب كه اسم فاعلش ضارب ( زننده ) مىباشد .
و همچون : ركب كه اسم فاعلش راكب ( سوار ) مىباشد .
مصنّف گويد :
وزن فاعل در « فعلت » و « فعل » در حالى كه متعدّى نباشند قليل و كم است .
شارح گويد :
مقصود اينست كه : هرفعل ثلاثى مجرّدى كه مضموم و يا مكسور العين بوده و متعدّى نباشد همچون : حمض ( ترش بود ) ، أمن ( پناه گرفت ) به طور قليل و نادر اسم فاعلش بروزن فاعل مىآيد و اين وزن در ايندو فعل سماعى است لذا از عرب شنيده شده كه اسم فاعل دو فعل مزبور را حامض و آمن گفتهاند و بايد توجّه داشت كه اسم