ما قام الّا زيد الّا عمروا الّا بكرا .
( نايستاد احدى مگر زيد و مگر عمرو و مگر بكر ) .
شاهد در « الّا » است كه تكرار شده و به منظور تأكيد نبوده و چون مستثناها تمام مفرّغ مىباشند عامل يعنى « ما قام » در اوّلى كه « الّا زيد » باشد عمل نكرده ولى در دو مستثناء بعدى نصب داده است .
مصنّف گويد :
و در صورتى كه مستثناها مفرّغ نبوده و مقدّم باشند به نصب جملگى حكم نما .
شارح مىگويد :
و در صورت دوّم حكم اينستكه اگر تمام مستثناها برمستثنا منه مقدّم باشند لازم است جملگى را نصب داد و نبايد عامل را واگذارد كه عمل را در يكى از مستثناها ترك كند مانند :
قام الّا زيدا ، الّا عمروا ، الّا خالدا القوم .
( ايستادند قوم مگر زيد و مگر عمرو و مگر خالد » .
در اينمثال « الّا » تكرار شده بدون اينكه به قصد تأكيد باشد و چون مستثناها تامّ و برمستثنا منه مقدّم مىباشند جملگى بواسطه عامل منصوب شدهاند .
قوله : بان حذف : ضمير نائب فاعلى در « حذف » به مستثنا منه راجع است .
قوله : مقدّما كان اولا : ضمير در « كان » به واحد ممّا بالّا استثنى راجع است .
قوله : و ليس عن نصب : ضمير در « ليس » به عامل راجع است .
قوله : سواه مغنى : ضمير مجرورى در « سواه » به واحد ممّا بالّا استثنى عود مىكند .
قوله : احكم به : ضمير در « به » به نصب راجع است .
المباحث النحوية في شرح البهجة المرضية (شرح سيوطى) (فارسى) — صفحة 973
مساهمون: سيد محمد جواد ذهنى تهرانى
ص٩٧٣