القوم الّا زيد .
شرح احكام اقسام
مستثناء در سه مورد واجب النّصب است :
اوّل : در كلام تام موجب مانند : جائنى القوم الّا زيدا .
دوّم : در مستثناى منقطع مانند : فسجد الملائكة الّا ابليس .
سوّم : در مستثناى مقدّم مانند : ما جائنى الّا زيدا احد .
و در مستثناى منفى نصب جايز بوده ولى افصح بدل است يعنى فصيحتر آنست كه هراعرابى را به مستثنا منه ميدهيم به مستثنا نيز بدهيم مانند :
ما جائنى القوم الّا زيد و الّا زيدا ، ما رأيت القوم الّا زيدا ما مررت بالقوم الّا بزيد و الّا زيدا .
و در مستثناى مفرغ حكم اينستكه بحسب عوامل معرب مىشود مانند :
ما جائنى الّا زيد ، ما رأيت الّا زيدا ، ما مررت الّا بزيد .
اكنون بترجمه و شرح عبارات كتاب مىپردازيم :
شارح گويد :
آنچه را كه كلمه « الّا » استثنا مىكند در صورتى كه در كلام تامّ و ايجابى باشد از نظر مصنّف لازم است بواسطه « الّا » آن را نصب داد ولى سيرافى مىگويد نصب آن بعاملى است كه ماقبلش واقع شده و زجّاج معتقد است عامل مقدّر آن را نصب داده است مانند :
فسجد الملائكة كلّهم اجمعون الّا ابليس .
( پس فرشتگان جملگى سجده كردند مگر شيطان ) .
در اينمثال « ابليس » مستثناى تامّ موجب است يعنى در كلامى آمده كه اوّلا مستثنا منه مذكور است و ثانيا حرف نفى يا استفهام در آن نيست لذا واجب النّصب مىباشد منتهى مصنّف مىگويد نصب آن بواسطه « الّا » است و سيرافى معتقد است « سجد » آن را نصب داده و زجّاج آن را به « استثنيت » مقدّر