متصرّف و براى غير تأكيد آمده براى نيابت قابليّت داشته لاجرم در اينمثال بجاى فاعل قرار گرفته است چه آنكه اصل اينمثال « ضرب زيد ضربا شديدا » بوده يعنى زيد زد زدن شديدى ، پس زيد را حذف و « ضرب » را مجهول نموديم و بعد از آن « ضربا » چون قابليّت براى نيابت را داشت از فاعل نيابت نمود .
و مثال جارّ و مجرورى كه براى نيابت قابل بوده و بجاى فاعل واقع شده باشد مانند :
و لمّا سقط فى ايديهم ( و زمانيكه دستهايشان افكنده شد ) .
شاهد در « فى ايديهم » است كه جارّ و مجرور بوده و چون متعلّق به محذوف نبوده بلكه « سقط » متعلّق آنست و از طرف ديگر علّت نيز قرار نگرفته براى نيابت قابليّت داشته لاجرم در اينمثال بجاى فاعل قرار گرفته است چه آنكه اصل آن « و لمّا سقط قوم موسى فى ايديهم » بوده پس قوم موسى را حذف و « سقط » را مجهول نموديم و بعد از آن « فى ايديهم » چون قابليّت براى نيابت داشت بجاى فاعل قرار گرفت .
سپس شارح گويد :
ابو حيّان نحوى در كتاب « ارتشاف » نقل نموده كه بصريّين و كوفيّين متّفقند براينكه نائب فاعل تنها مجرور بوده نه جارّ و مجرور با هم و اينمقاله را كه مصنّف در اينجا ايراد داشته و گفته است هردو با هم از فاعل نيابت كردهاند احدى نگفته است .
و پس از التفات و توجّه به آنچه گفته شد اكنون مىگوئيم :
اشيائى كه براى نيابت قابل نيستند همچون :
1 - اذا و عند چه آنكه اوّلى ظرف زمان و دوّمى ظرف مكان است و هيچكدام متصرّف نيستند يعنى هميشه بعنوان ظرف بايد استعمال شوند فلذا براى نيابت از فاعل قابليّت ندارند .
2 - سبحان اللّه و معاذ اللّه ، دو كلمه « سبحان » و « معاذ » مصدر و مفعول مطلق هستند ولى مصدر غير متصرّف هستند زيرا هميشه بنابر مفعول مطلق بودن
المباحث النحوية في شرح البهجة المرضية (شرح سيوطى) (فارسى) — صفحة 777
مساهمون: سيد محمد جواد ذهنى تهرانى
ص٧٧٧