مانند آنچه در قول شاعر آمده :
الا عمر ولىّ مستطاع رجوعه * فيرأب ما اتأت يد الغفلات
يعنى : ايكاش عمرى كه پشت كرده است بازگشتش ممكن مىبود پس اصلاح مىنمود آنچه را كه دست نادانى و غفلت فاسدش كرده بود .
شاهد در كلمه « الا » است كه به معناى تمنّى بوده و همان عمل لاء نفى جنس را كرده است .
سيبويه و خليل معتقدند كه « الا » تنها در اسم عمل كرده و خبرى نداشته و نيز براى اسمش تابعى نياورده مگر برلفظ آن و هيچگاه ملغى از عمل نيز واقع نمىشود و همين رأى را مصنّف در شرح تسهيل اختيار كرده است .
سپس شارح گويد :
و گاهى به كلمه « الا » معناى عرض و خواهش قصد مىشود و عنقريب حكم آن در فصل امّا و لولا و لوما خواهد آمد .
قوله : امّا لمجرّد الاستفهام : مانند : الا رجل قائم ( آيا مردى نايستاده است ) .
قوله : او التّوبيخ : يعنى براى سرزنش مانند : الا طعان الا فرسان عادية الخ .
قوله : او التّقرير : يعنى تقرير و تأكيد نفى مانند : الا طالعا جبلا ( آيا نيست بالارونده از كوه ) .
قوله : و الاتباع : تابع آوردن براى مدخول « الا » همانطورى كه براى مدخول « لا » تابع مىآوريم .
قوله : فلا تغيّر ايضا الخ : يعنى برجميع احكام گذشته باقى است .
قوله : الى انّها تعمل فى الاسم خاصّة : ضمائر مؤنّث به « الا » راجع هستند .
قوله : و لا تلغى : يعنى « الا » ملغا از عمل نمىشود .
قوله : و اختاره فى شرح التّسهيل : ضمير فاعلى در « اختاره » به مصنّف و ضمير مفعولى آن به قول سيبويه و خليل راجع است .
قوله : و قد يقصد بها العرض : ضمير در « بها » به « الا » راجع بوده و مثال عرض همچون :