جمله شرطيّه صرفا بر ثبوت جزاء بفرض ثبوت شرط دلالت دارد وچنين ترتّبى ثابت نيست وبفرض ثبوت آن در برخى از موارد بايد بپذيريم كه اين معنا از باب قضيّه اتّفاقيه است .
دليل قائلين به ثبوت مفهوم در جمله شرطيّه
تنها دليلي كه از ايشان بدست رسيده وقابل توجّه است دليل ذيل مىباشد :
ايشان گفتهاند :
صرف تعليق جواب بر اطلاق شرط دلالت بر علّيّت منحصره دارد ، مثلا در جمله « ان جاء زيد فأكرمه » وجوب اكرام معلّق بر مطلق مجيئ شده است پس علّت منحصره وجوب اكرام همان مجيئ بوده ، زيرا اگر غير از مجيئ امر ديگرى در وجوب اكرام دخالت ميداشت بر متكلّم ذكر آن فرض ولازم مىبود مثلا بايد مىگفت :
ان جاء زيد وغلامه يجب عليك الاكرام .
( اگر زيد وغلام زيد آمدند بر تو اكرام واجب مىباشد . )
وچون اينطور نگفته بلكه تنها مجيئ وآمدن زيد را شرط بر اين اكرام قرار داده است لاجرم اينطور استفاده ميشود كه اگر مجيئ در خارج تحقّق نيافت وجوب اكرام نيز منتفى خواهد بود ومقصود از مفهوم همين معنا است .
جواب از دليل قائلين به ثبوت مفهوم
جوابيكه برخى همچون محقّق خراساني در كفاية از اين استدلال دادهاند اينستكه :