دعاى به لسان استعداد ، [ هرگز ] رد نمىشود .
و امّا انتفاء لازم : پس ، گاه مىباشد كاينات ، بيشتر از فاسدات ، زيرا كه در يك روز متولد مىشود از موران آن قدر كه زايد است بر اموات انسان ، در اصقاع ، چه جاى اموات اهل حرص از انسان ؟ كه حريصان ، به مذهب تناسخىها ، بايد به بنيههاى موران بروند ، بلكه زيادند بر حريصان در سالهاى دراز ، و گاه فاسدات بيشترند از كاينات ، در وباى عام و طوفان شامل .
و گاهى ، جواب مىدهند كه : قبول نداريم كه عدد كاينات بيشتر باشد از فاسدات ، بلى لازم مىآيد اگر تولّد موران در آن يك روز با انتقال نفوس حريصانى باشد كه در همان روز مرده باشند . و نه چنين است ، چرا جايز نباشد كه با انتقال نفوس حريصانى باشد كه مردهاند در سنوات سابقه و تعطيل هم نداشتهاند ، بلكه متردّد بودهاند در صياصى امم صامته ، از جهت مناسبت شان به آنها ، تا نوبت رسيده به اين موران ، زيرا كه نفس حريص ، تعلّق نمىگيرد به بنيهء نمليّه اول مرتبه ، و در موتهء اولى ، بلكه بعد از موتات كثيره .
زيرا كه كسى كه در نفسش هيئات رديّه باشد ، چون مفارقت كند از صيصيهء انسيّه ، تعلّق مىگيرد به مذهب اينان ، به بدن اعظم حيوانى كه مناسب اقواى آن هيئات است و بعد از مفارقت از آن ، تنزّل مىكند به ترتيب ، از « اعظم » به « اوسط » و از « اوسط » به « اصغر » ، تا زايل شود ، آن هيئت . و بعد تعلّق مىگيرد به اعظم بدنى كه مناسب است هيئتى را كه تالى اين هيئت است . و همچنين ، متدرّج مىشود در نزول ، تا زايل مىشود ، جميع هيئات رديّه و بعد از شستشوها ، تعلّق مىگيرد به اوّل منازل جنّات .
و نيز ، مسلّم نداريم كه عدد فاسدات بيشتر باشد ، چه وقتى لازم آيد كه مرتقى شود از حيوانات ضعيفه « قصيرة الاعمار » ، « كثيرة الاعداد » ، چون هوام و حشرات به سوى انسان شيئى ، تا لازم آيد صعوبت انطباق ، زيرا كه به برودتى يا ريحى و مانند اين ، فاسد مىشود در ساعتى ، آن قدر كه متكوّن نشود مثلش ، در عدد ، از انسان در اعصار متطاوله .
و امّا در حيوانات تامّه ، مسلم نيست كه فاسدات آنها اكثر باشد ، چه در نزول و
اسرار الحكم في المفتتح والمختتم (فارسى) — صفحة 382
مساهمون: ملا هادي السبزواري
ص٣٨٢