32 پيشنويسى قرآن
دكتر سروش : مىتوان پرسيد كه آيا قرآن تماماً پيشنويسى شده بود و آيا نزول دفعىاش كاملًا ممكن بود و به مصالحى نزول تدريجى يافت يا اينكه چنان پيشنويسى مطلقاً وجود نداشت و حوادث زمانه و رشد شخصيت نبى به آن تكوّن تدريجى مىداد ؟
كسانى كه معتقدند در شب قدر همهى قرآن يكجا و تفصيلًا بر دل پيامبر نازل شده ، بحقيقت منكر ماهيت سيال و متدرج آناند و اختلاف درباره حقيقت مسأله ادامه دارد .
شايد حقيقت نه اين باشد و نه آن و هم اين باشد و هم آن . با اين توضيح كه ورود پيامبر به صحنهى اجتماع را مىتوان مانند ورود يك استاد يا معلم به صحنه درس دانست .
استادى كه پا به كلاس مىگذارد ، اجمالًا مىداند چه نكاتى و مطالبى را مىخواهد به شاگردان القا كند . اما از اين مرحله به بعد همهچيز از جنس امكان است ، نه ضرورت .
استاد دقيقاً نمىداند در كلاس درس چه پيش خواهد آمد ؛ شاگردان چه سؤالاتى را مطرح خواهند كرد . رابطه معلم و شاگردان در كلاس درس يك رابطهى القايى يك سويهى محض نيست ؛ چنين نيست كه فقط او بگويد و شاگردان بشنوند ؛ وقتى مىگوييم دين امرى بشرى است ، منظورمان نفى روح قدسى آن نيست . منظور اين است