چنان كه از اين بيت سلطان ، مفهوم مستعدّ آن مىشود :
فعل از فاعل و تاوان عمل بر قابل * حلّ اين مسأله بر معتزلى مشكل بود
و وجه دلالت اين بيت بر آنچه گفتيم با اينكه مفهوم ، مستعدّ آن تواند شد ، بعد از اين نيز بيان خواهد شد .
سخن ششم :
آنكه جبرى نيست ، يعنى در نفس فعل به اين معنى كه نفس فعل به اراده و اختيار بنده است و تفويض نيست ، يعنى در اراده و اختيار فعل به اين معنى كه اراده و اختيار فعل به اراده و اختيار بنده ، اين است دفعاً للدور والتسلسل .
و چون بنده در نفس فعل مختار باشد و در ارادهء فعل موجب و غير مختار بود ، پس « أمر بين أمرين » باشد كه فعل به ارادهء بنده بود و ارادهء بنده به ايجاب خدا .
اين سخن در تحقيق « أمر بين أمرين » مشهور است و در كتب حكميّه و كلاميّه مسطور است و به اين مضمون چند بيتى در فصل اوّل گذشت .
مؤلّف گويد : در اين سخن نيز تأمّل است به چندين وجه :
اوّل : آنكه ظاهر حديث « أمر بين أمرين » و آنچه از كلام اهل بيت عليهم السلام در بيان معنى اين حديث شريف ظاهر مىشود عموم نفى است نه نفى عموم .
پس جبر بكلّى منتفى باشد ، در هيچ چيز جبر نباشد ، نه اينكه در همه چيز جبر نباشد ، يا در بعضى نه در بعضى باشد و همچنين است تفويض .
دوم : بنابر اين أمرين باشد نه « أمر بين أمرين » ؛ چه « أمر بين أمرين » امرى باشد ذو جهتين و بين بين .
و در اين سخن چنين امرى در ميان نيست ؛ زيرا كه نفس فعل كه اختيارى است اختيارى صرف است كه در آن شايبه از عدم اختيار نيست و ارادهء فعل كه اختيارى نيست غير اختيارى صرف است كه در آن شايبه از اختيار نيست .
سيّم : آنكه بديهه شاهد است بهعدم فرق ميانهء نفس فعل و ميانهء ارادهء فعل و