مگر به اذن خدا ، و مىگرداند خدا پليدى را بر آن كسانى كه درك اين معنا نمىنمايند .
در حديث وارد شده كه مأمون به حضرت امام رضا عليه السلام گفت كه يابن رسول اللَّه ! قول بارى تعالى كه فرمود : « ولو شاء ربّك لآمن من في الأرض » إلى قوله تعالى : « إلّا بإذن اللَّه » چه معنى دارد .
پس حضرت - سلام اللَّه تعالى عليه - فرمود كه حديث كرد مرا پدرم از پدران خود از حضرت امير المؤمنين - صلوات اللَّه تعالى عليهم - كه گفت : به درستى كه مسلمانان گفتند به حضرت پيغمبر - صلى الله عليه و آله - كه : اى رسول خدا ! اگر اكراه نمايى به كسانى كه قدرت رسانيده به ايشان از مردم بر اسلام ، به اين معنا كه ايشان را به جبر به اسلام وادارى ، هر آينهزياد مىشدى عدد ما و توانايى بههممىرسانديم بر دشمنان خود . پس حضرت - صلوات اللَّه عليه وآله - مضمون اين را فرمودند كه : « نيستم كه آنچه خداى به من نفرموده ، چنان كنم » . پس حضرتِ بارى تعالى ، نازل كرد كه : اى محمّد ! اگر مىخواست پروردگار تو ، هر آينه ايمان مىآورد هركه در زمين است ، به عنوان الجاء و اضطرار در دنيا ؛ همچنان كه ايمان مىآورد در وقت ناخوشى ديدن در آخرت و اگر اين با ايشان سلوك مىنمودم ، مستحق نبودند از من ثوابى را ، و ليكن من اراده كردهام از ايشان اينكه ايمان بياورند ، در حالت اختيار ، نه از روى اضطرار ، تا اينكه مستحق شوند از من زلفى و كرامت و هميشگى ماندن در بهشت خلد را . آيا پس تو به اكراه مىدارى مردم را تا اينكه بگردند مؤمنان ؟
و امّا قول بارى تعالى : « و ما كان لنفس أن تؤمن إلّابإذن اللَّه » . پس نيست بر سبيل حرام داشتن ايمان بر او ؛ و ليكن به اين معناست كه نيست براى نفس اينكه ايمان بياورد ، مگر به اذن خدا ، و اذن خدا ، امر اوست - جلّ ذكره - و اين نبوده كه نفس متكلّف و متعبّد باشد و الجا و اضطرار الهى ، نفس به ايمان در وقت زوال تكيلف و تعبّد مىباشد .
پس مأمون گفت : فرّجك اللَّه عنك فرّجت « 1 » .
هامش
( 1 ) . الاحتجاج ، أمين الإسلام طبرسى ، ص 412 - 413 . در « احتجاج » ، عبارت آخر حديث ، چنين آمده : « فرّجت عنّى فرّج اللَّه عنك » .