[ حديث ] دوم
اصل : [ مُحَمَّدُ بْنُ يَحْيى وَغَيْرُهُ ، عَنْ أَحْمَدَ بْنِ مُحَمَّدِ بْنِ عِيسى ، عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ أَبِي عُمَيْرٍ ] عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ حَكِيمٍ ، قَالَ : قُلْتُ لِأَبِي عَبْدِ اللَّهِ عليه السلام : الْمَعْرِفَةُ مِنْ صُنْعِ مَنْ هِيَ ؟ قَالَ : « مِنْ صُنْعِ اللَّهِ ، لَيْسَ لِلْعِبَادِ فِيهَا صُنْعٌ » .
شرح : مراد به معرفت اين جا ، علم به ربوبيّت ربّ العالمين و علم به رسالت رسولى براى هر زمانى و علم به وصى عالم به جميع احكام بعد از وفات آن رسول در هر زمان است .
مِنْ صُنْع مَنْ هِيَ ، سؤال است از اين كه حصول آن علمها در مكلّفان ، آيا به تدبير اللَّه تعالى است ، يا به سعى و تدبير مكلّفان است ؟ و حاصل جواب اين است كه به تدبيرِ اللَّه تعالى است ؛ و مراد اين است كه : هر كس كه به سنّ تميز رسيده ، اللَّه تعالى چنان كرده كه او نظر در مخلوقى به قولِ « كُنْ » و محضِ نفوذ اراده كرده و ربّ خود را دانسته ، پس اگر منكر شود ، به هوا و هوس و مكابره خواهد بود .
پس هر كه ربّ خود را دانست ، مىداند كه خلق آدميان عبث نيست ، بلكه براى تكليف و دار جزاست و علم به رسالتِ رسول به هم مىرساند به معجزات كه به تدبير اللَّه تعالى است و همچنين علم به وصى به هم مىرساند ، خصوصاً بعد از نظر در محكمات كتاب ، پس هر كه منكر شود به تأويل و تخصيصِ نامعقول ، به هوا و هوس و مكابره خواهد بود .
و توضيح اينها مىشود در « كِتَابُ الْحُجَّة » در احاديثِ « بَابُ الاضْطِرَارِ إِلَى الْحُجَّةِ » كه باب اوّل است .
يعنى : روايت است از محمّد بن حكيم ( به ضم حاء و فتح كاف ، يا به فتح حاء و كسر كاف ) گفت كه : گفتم امام جعفر صادق عليه السلام را كه : شناختِ مكلّفان ، ربوبيّت اللَّه تعالى را و رسالت رسول را و امامت امام حق را در هر زمانى تا انقراض عالم از فعل به تدبير كيست آن ؟
مراد اين است كه : آيا مُكلّفٌبِه است يا نه ؟