باب سىام بَابُ الْجَبْرِ وَالْقَدَرِ وَالْأَمْرِ بَيْنَ الْأَمْرَيْنِ
اصل : شرح : چون فارغ شد از ابوابى كه بعضِ آنها براى ابطال مذهب بعض اهل جبر بود ، مثل « بَابُ الابْتِلَاءِ وَالاخْتِبَارِ » و بعضِ ديگر براى ابطال مذهب بعضِ اهل قَدَر ( به فتح قاف و فتح دال ) بود ، مثل دو باب پيش از آن و دو باب بعد از آن ، شروع كرد در اين باب براى ابطال جميع مذاهب اهل جبر و ابطال جميع مذاهب اهل قدر و اثبات واسطهء ميان جبر و قدر .
بدان كه اصولِ مذاهب در افعال بندگان سه است :
مذهب اوّل : جبر . و آن ، مذهب سه طايفه است ؛ طايفهء اوّل : تابعان جَهم بن صفوان تِرمدى ( به كسر تاء دو نقطه در بالا و سكون راء بى نقطه و كسر ميم و دال بى نقطه ) كه مىگويند : فرقى نيست ميان حركت رعشه « 1 » و حركت مشى ؛ و جميعِ حركات بندگان از قبيل حركت برگ در درختان است كه اصلًا غير اللَّه تعالى را در آن قدرتى و اختيارى نيست . و اين ، مكابرهء صريح است .
طايفهء دوم : اشاعره كه مىگويند : فاعل افعال بندگان اللَّه تعالى است و بس . و فرق ميان حركت رعشه و حركت مشى اين است كه بنده را در حركت رعشه قدرت نيست اصلًا و در حركت مشى قدرت هست ، امّا به قدرت بنده صادر نمىشود ، بلكه چون قدرت اللَّه تعالى اقوى از قدرت بنده است ، به قدرت اللَّه تعالى صادر مىشود ، امّا به حيثيّتى است كه اگر بر فرض محال ، اللَّه تعالى قادرِ اقوى نمىبود ، به قدرت بنده
هامش
( 1 ) . رَعشه : راه رفتن با عجله وشتاب . ر . ك : لسان العرب ، ج 6 ، ص 304 ( رعش ) .