اصل : « وَأَمَّا اللَّطِيفُ ، فَلَيْسَ عَلى قِلَّةٍ وَقَضَافَةٍ وَصِغَرٍ ، وَلكِنْ ذلِكَ عَلَى النَّفَاذِ فِي الْأَشْيَاءِ وَالِامْتِنَاعِ مِنْ أَنْ يُدْرَكَ ، كَقَوْلِكَ لِلرَّجُلِ : لَطُفَ عَنِّي هذَا الْأَمْرُ ، وَلَطُفَ فُلَانٌ فِي مَذْهَبِهِ وَقَوْلِهِ ، يُخْبِرُكَ أَنَّهُ غَمَضَ فِيهِ الْعَقْلُ وَفَاتَ الطَّلَبُ ، وَعَادَ مُتَعَمِّقاً مُتَلَطِّفاً لَايُدْرِكُهُ الْوَهْمُ ، فَكَذلِكَ لَطُفَ اللَّهُ - تَبَارَكَ وَتَعَالى - عَنْ أَنْ يُدْرَكَ بِحَدٍّ ، أَوْ يُحَدَّ بِوَصْفٍ ؛ وَاللَّطَافَةُ مِنَّا : الصِّغَرُ وَالْقِلَّةُ ، فَقَدْ جَمَعْنَا الِاسْمَ ، وَاخْتَلَفَ الْمَعْنى » .
شرح : الْقِلَّة ( به كسر قاف و تشديد لام ، مصدر باب « ضَرَبَ » ) : كمىِ اجزا . و اين جا عبارت است از رقّت قوام كه در هوا بيشتر از آب است و اصلِ آن اين است كه چون آب منقلب به هوا شود ، مقدار آن بيشتر مىشود ، چنانچه مجرّب است در ظرفى كه آن را كلّهء پر باد مىگويند و آن به شكل كرهء مَجوف است از مس و دو سوراخ دارد ؛ چون در آن آب كنند و نزد آتش گذارند ، هواى پر زور از سوراخهاى آن بيرون مىآيد به سبب انقلاب آب به هوا و تنگى جا ، پس گويا كه اجزا در هوا كمتر است از اجزاى آبى كه مساوى آن است در مقدار .
الْقَضَافَة ( به فتح قاف و تخفيف ضاد با نقطه و الف و فاء ، مصدر باب « نَصَرَ » :
لاغرى . الصِّغَر ( به كسر صاد بى نقطه و فتح غين با نقطه ، مصدر باب « حَسُنَ » و « عَلِمَ » ) :
كوچكى ؛ خواه به اعتبار كوتاهى قد و خواه به اعتبار كمى سنّ .
النَّفَاذ ( به فتح نون و فاء و ذال با نقطه ، مصدر باب « نَصَرَ » ) : گذرايى . صاحب قاموس گفته : « وَالنَّافِذُ : الْمَاضِي فِي جَمِيعِ امُورِهِ » . « 1 » و مراد اين جا اين است كه : همگىِ اشيا ، مسخّر اوست و فعل او به محضِ قول « كُنْ » است .
الامْتِنَاع : سرباز زدن از چيزى . و مراد اين جا ، به امتناع چيزى از ادراكِ غيرش آن را محال بودنِ ادراك غير است آن را . الْإِدْرَاك : تصوّر چيزى به اسم جامدِ محض ، يا به تشخّص . حاصل اين است كه : « لطيف » در لغت عرب به معنى نازك است و آن ، چون مستعمَل شود در غير اللَّه تعالى ، راجع مىشود سوى آنچه مخصوصِ جسمانيّات
هامش
( 1 ) . القاموس المحيط ، ج 1 ، ص 360 ( نفذ ) .