بى تفاوتى مگر آن كه او گفت كه : « كَتَبْتُ إِلَى الرَّجُلِ عليه السلام أَسْأَلُهُ » تا آخر و نام رجل را صريح نساخت .
[ حديث ] سوم
اصل : [ مُحَمَّدُ بْنُ الْحَسَنِ ، عَنْ سَهْلِ بْنِ زِيَادٍ ، عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ إِسْمَاعِيلَ بْنِ بَزِيعٍ ] عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ زَيْدٍ ، قَالَ : جِئْتُ إِلَى الرِّضَا عليه السلام أَسْأَلُهُ عَنِ التَّوْحِيدِ ، فَأَمْلى عَلَيَّ :
« الْحَمْدُ لِلَّهِ فَاطِرِ الْأَشْيَاءِ إِنْشَاءً ، وَمُبْتَدِعِهَا ابْتِدَاءً « 1 » بِقُدْرَتِهِ وَحِكْمَتِهِ ، لَامِنْ شَيْءٍ ؛ فَيَبْطُلَ الِاخْتِرَاعُ ، وَلَا لِعِلَّةٍ ؛ فَلَا يَصِحَّ الِابْتِدَاعُ ، خَلَقَ مَا شَاءَ كَيْفَ شَاءَ ، مُتَوَحِّداً بِذلِكَ لِإِظْهَارِ حِكْمَتِهِ ، وَحَقِيقَةِ رُبُوبِيَّتِهِ ؛ لَاتَضْبِطُهُ الْعُقُولُ ، وَلَا تَبْلُغُهُ الْأَوْهَامُ ؛ لَاتُدْرِكُهُ الْأَبْصَارُ ، وَلَا يُحِيطُ بِهِ مِقْدَارٌ ؛ عَجَزَتْ دُونَهُ الْعِبَارَةُ ، وَكَلَّتْ دُونَهُ الْأَبْصَارُ ، وَضَلَّ فِيهِ تَصَارِيفُ الصِّفَاتِ ؛ احْتَجَبَ بِغَيْرِ حِجَابٍ مَحْجُوبٍ ، وَاسْتَتَرَ بِغَيْرِ سِتْرٍ مَسْتُورٍ ؛ عُرِفَ بِغَيْرِ رُؤْيَةٍ ، وَوُصِفَ بِغَيْرِ صُورَةٍ ، وَنُعِتَ بِغَيْرِ جِسْمٍ ؛ لَاإِلهَ إِلَّا هُوَ « 2 » الْكَبِيرُ الْمُتَعَالِ » .
شرح : اكثر اين عبارات بيان شد در شرح « اخْتَرَعَ الْأَشْيَاءَ » تا آخر در خطبه .
الْفَاطِر ( به صيغهء اسم فاعلِ باب « نَصَرَ » و « ضَرَبَ » ) : شكافنده . و آن را « فَاتِق » نيز مىگويند .
الف لامِ الْأَشْيَاءَ براى عهدِ خارجى است و عبارت است از اشياى مخلوقه . و اين اشارت است به اين كه مجرّدى غيرِ اللَّه تعالى نيست و اوّلِ مخلوقات ، آب بسيطِ متّصلِ واحد بوده و آن را اللَّه تعالى شكافته ؛ به اين معنى كه جدا كرده اجزاى آن را از يكديگر . به اين روش كه بعضِ آنها را آسمانهاى متعدّد و بعضِ آنها را زمينها و ساير اجسام متنوّعه ساخته ، چنانچه گفته در سورهء انبياء :
« أَ وَ لَمْ يَرَ الَّذِينَ كَفَرُوا أَنَّ السَّماواتِ وَ الْأَرْضَ كانَتا رَتْقاً فَفَتَقْناهُما وَ جَعَلْنا مِنَ الْماءِ كُلَّ شَيْءٍ حَيٍّ أَ فَلا يُؤْمِنُونَ »
« 3 » و در
هامش
( 1 ) . كافى مطبوع : « ابتداعاً » .
( 2 ) . كافى مطبوع : « اللَّه » .
( 3 ) . انبياء ( 21 ) : 30 .