علماى خاندان آل طالقانى آغاز مىكنند .
در همين حال ، مؤسّس مجدّد آقا باقر بهبهانى حائرى ( متوفّى سال 1205 ق ) در كربلاى مقدّسه ، عليه شيخ يوسف بحرانى ( صاحب حدائق ) و پيروان او قيام مىكند كه با وفات صاحب حدائق در سال 1184 ق ، اخباريّه در ايران و عراق منزوى مىشود . « 1 »
واعظ شهير ادهم عزلتى خلخالى ، كه از عرفاى معاصر ملّا خليل قزوينى و شاگرد شيخ بهايى است و در بين سالهاى 1020 تا 1050 در قزوين بوده ، در كشكول خود موسوم به كدو مطبخ قلندرى از قزوينيان و اوضاع حاكم بر آن بارها انتقاد كرده و به تصريح و كنايه متعرّض آن شده است . « 2 »
9 . ملّا خليل و اخباريان
ملّا خليل در ايّامى كه اخباريان در قزوين سلطهء كامل داشتند ، رشد و نمو نمود .
طبيعى است كه اين اوضاع در انديشه وى اثر گذار گردد و به همين دليل در دسته بندى عالمان از نظر فكرى ، ملّا خليل را در ضمن دستهء اخباريان ياد مىكنند . و برخى او را اخبارىِ تندرو ، ولى برخى اخبارىِ ميانه رو ذكر كردهاند . بدين منظور شمّهاى از باورهاى اخباريان و تمايز آنها با مجتهدان و اصوليان ، براى تمايز انديشهء آنان و شناخت مبانى فكرى ملّا خليل ، در اينجا درج مىشود .
در دائرة المعارف بزرگ اسلامى ، در مدخل اخباريان ، در تاريخچهء اخبارگرى و تفاوت آن با اصولىگرى چنين نوشته است :
اخباريان در فقه متأخّر امامى : گروهى كه به پيروى از اخبار و احاديث اعتقاد دارند و روشهاى اجتهادى و اصول فقه را نمىپسندند . در مقابل آنان ، فقيهان هوادار اجتهاد قرار مىگيرند كه با عنوان « اصولى » شناخته مىشوند . بدون لحاظ عنوانهاى « اخبارى » و « اصولى » تقابلِ اين دو گونه نگرش به فقه امامى در
هامش
( 1 ) . مدرسهء فلسفى قزوين در عصر صفوى ( مقاله ) ، عبدالحسين صالحى شهيدى ، ( چاپ شده در : مجلهء حوزه ، ش 58 ، ص 169 - 192 ) .
( 2 ) . ر . ك : كدو مطبخ قلندرى ، ادهم عزلتى خلخالى ، ص 16 و 17 و 36 و 73 و 74 و موارد ديگر .