از ديگر اخباريان ميانهرو اينان را مىتوان ذكر كرد : ملّا خليل بن غازى قزوينى ( د 1089 ق ) كه از معاصران شيخ حرّ عاملى و محمّدباقر مجلسى و ملّا محسن فيض كاشانى و از شاگردان شيخ بهايى و ميرداماد بود و با اجتهاد كاملًا مخالفت مىورزيد و آن را انكار مىكرد ؛ محمّد طاهر قمى ( م 1098 ق ) ؛ شيخ حرّ عاملى ( م 1104 ق ) كه در خاتمهء كتاب معروفش وسائل الشيعه به اخبارى بودن خود اشاره كرده و ادلّهاى در اين زمينه اقامه نموده است .
رواج اخبارىگرى در سدههاى 11 تا 13 ق بيشتر در شهرهاى مذهبى ايران و عراق و نيز در بحرين و هندوستان بوده است . از جمله شهرهايى كه در ايران پايگاه مهمى براى پيروان اين مكتب به شمار مىرفت ، قزوين بود ؛ زيرا در عصر رواج اخبارىگرى ، بيشتر بخش غربى اين شهر ، جايگاه اخباريان بود كه از شاگردان و مريدان ملّا خليل قزوينى ( د 1089 ق ) به شمار مىآمدند ، اما پس از مبارزات اصوليان با اخباريان و ضعف روزافزون اخبارىگرى ، دامنهء نفوذ اين مكتب نيز بسيار محدود گرديد .
سيّد نعمت اللَّه جزايرى در منبع الحياة و ملّا رضى قزوينى در لسان الخواص اختلافات عمدهء ميان اخباريان و اصوليان را ذكر كردهاند . همچنين عبداللَّه بن صالح سماهيجى بحرانى در منية الممارسين ، چهل فرق ميان اخباريان و اصوليان را بر شمرده است . شيخ جعفر كاشف الغطاء نيز در الحقّ المبين فرقهاى ميان اخباريان و اصوليان را مورد بررسى قرار داده و نيز ميرزا محمّد اخبارى در كتاب الطهر الفاصل به 59 فرق اشاره كرده است . سيّد محمّد دزفولى در فاروق الحق اختلافات را به 86 رسانيده است . و حرّ عاملى نيز در فائدهء 92 از الفوائد الطوسيه ، به ذكر اختلافات اين دو گروه پرداخته است . « 1 »
در ادامهء اين مقاله چند تفاوت عمدهء اخبارى و اصولى چنين شمرده شده است :
الف ) اخباريان اجتهاد را حرام مىدانند ، امّا اصوليان آن را واجب كفايى و حتّى برخى از آنان واجب عينى مىدانند ، چنان كه ملّا محمّد امين استرابادى در كتاب الفوائد
هامش
( 1 ) . دائرة المعارف بزرگ اسلامى ، ج 7 ، ص 160 - 163 ، مدخل « اخباريان » از : احسان قصرى .