أَوْ يُرَاجِعَ ؛ وَمَنْ أَخَذَ الْعِلْمَ مِنْ أَهْلِهِ وَعَمِلَ بِعِلْمِهِ ، نَجَا ؛ وَمَنْ أَرَادَ بِهِ الدُّنْيَا ، فَهِيَ حَظُّهُ » .
شرح : يُراجِعُ به كسر جيم است . المُراجَعَة : برگردانيدن شريك از شريك چيزى را .
مأخوذ است از رَجْع ( به فتح راء و سكون جيم ) كه مصدر متعدّى باب « ضَرَبَ » است و اصل آن ، اين است كه چون دو كس ، شريك باشند در مالى ، حصّهء هر كدام ، مشاع است و در هر جزيى از اجزاى آن مال هست . پس هر چيز وى در تصرّف هر دو است و چون قسمت كنند و قرعه زنند ، هر كدام برگردانيده حصّهاى را كه به او رسيده از تصرّف ديگرى در آن ؛ و مراد اينجا ، اين است كه : اگر در دنيا توبه نكرده باشد به پشيمانى و واپس دادن مال مغصوب و مانند آن ، حال او در آخرت از دو صورت بيرون نيست :
اوّل ، اين كه آن حقّ ، محيط باشد به جميع حسناتش . پس هالك است ، موافق آيت سورهء بقره :
« بَلى مَنْ كَسَبَ سَيِّئَةً وَ أَحاطَتْ بِهِ خَطِيئَتُهُ فَأُولئِكَ أَصْحابُ النَّارِ هُمْ فِيها خالِدُونَ »
« 1 »
.
دوم ، اين كه محيط نباشد . پس مراجعت خواهد كرد در آخرت و با او حسناتى مىماند . پس هلاك از اين حيثيّت ندارد ، موافق آنچه مىآيد در « كِتَابُ الْاءِيمَانِ وَالْكُفْرِ » در حديث اوّلِ باب صد و نود و پنجم كه « بَابٌ فِي أَنَّ الذُّنُوبَ ثَلَاثَةٌ » است كه :
« وَ أَمَّا الذَّنْبَ الَّذِي لَايُغْفَرُ فَمَظَالِمُ الْعِبَادِ بَعْضِهِمْ لِبَعْضٍ » تا قول او كه : « فَيَقْتَصُّ لِلْعِبَادِ بَعْضِهِم مِنْ بَعْضٍ حَتّى لَايَبْقى لِأَحَدٍ عَلى أَحَدٍ مَظْلَمَةٌ ، ثُمَّ يَبْعَثُهُمْ لِلْحِسَابِ » و موافق آنچه در نهج البلاغه است در خطبه كه اوّلش « انْتَفِعُوا بِبَيانِ اللَّهِ » است « 2 » كه : « وَ أَمَّا الظُّلْمُ الَّذِي لَايُتْرَكُ فَظُلْمُ الْعِبَادِ بَعْضِهِمْ بَعْضاً » .
مِنْ در مِنْ أَهْلِهِ تبعيضيّه يا ابتدائيّه است . و بنا بر اوّل ، ضمير ، راجع به مصدر أَخَذَ يا راجع به عِلْم است . و مراد به أهْلِه كسى است كه مستحقّ فرا گرفتن علم باشد ، و اين ، احتراز است از كسى كه فرا گرفتنِ علم او به قصد عمل و ثواب آخرت نيست و ذكر
هامش
( 1 ) . بقره ( 2 ) : 81 .
( 2 ) . نهج البلاغه ، ص 255 ، خطبهء 176 .