آنچه مىآيد در « كِتَابُ الْجَنَائِز » در احاديث باب هشتاد و هشتم كه « بَابُ الْمَسْئَلَةِ فِي الْقَبْرِ وَ مَنْ يُسْأَلُ وَ مَنْ لَايُسأَلُ » است . از آن جمله در حديث اوّلش اين است كه : « قَالَ أَبُو عَبْدِ اللَّهِ عليه السلام : لَا يُسْأَلُ فِي الْقَبْرِ إِلَّا مَنْ مَحَضَ الْإِيمَانَ مَحْضاً أو مَحَضَ الكُفْرَ مَحْضاً و الآخَرون يُلْهَوْن عَنْهُم » .
يا [ أدْوَم ] به اعتبار اين است كه يكى منتهى است و ديگرى منتهى نيست ، يا منتهى است بعد از انتهاى اوّل ؛ زيرا كه دوام ، لازم ندارد ابديّت را ، مثل آيت سورهء مريم :
« وَ أَوْصانِي بِالصَّلاةِ وَ الزَّكاةِ ما دُمْتُ حَيًّا » ،
« 1 » يا به اعتبار اين است كه يكى طفره دارد « 2 » و ديگرى ندارد يا كمتر دارد .
يعنى : گفت امير المؤمنين عليه السلام در اثناى سخنى كه نصيحت به آن مىكرد مردمان را بر منبر كه : اى مردمان ! چون دانستيد چيزى را ، پس عمل كنيد به آنچه دانستيد كه شايد راستى يابيد ؛ چه به درستى كه دانايى كه عمل به ضدّ دانش خود كند ، مانند نادان حيرانى است كه هرگز به هوش نمىآيد و از نادانى خلاص نمىشود ؛ بلكه ديدهام در كتاب الهى اين را كه حجّتگيرى اللَّه تعالى بر آن دانا بزرگتر است و پشيمانى ، پايندهتر است بر اين داناى جدا از دانش خود از حجّتگيرى اللَّه تعالى بر اين نادانى كه درمانده است در نادانى خود و هر كدامِ ايشان حيرانِ هالك است ، به اين معنى كه هر دو درماندهاند ؛ يكى در نادانى و ديگرى در فايده نبردن از دانش كه بدتر از نادانى است و هر دو جهنّمىاند .
اصل : « لَا تَرْتَابُوا فَتَشُكُّوا ، وَلَا تَشُكُّوا فَتَكْفُرُوا ، وَلَا تُرَخِّصُوا لِأَنْفُسِكُمْ فَتُدْهِنُوا ، وَلَا تُدْهِنُوا فِي الْحقّ فَتَخْسَرُوا ، وَإِنَّ مِنَ الْحقّ أَنْ تَفَقَّهُوا ، وَمِنَ الْفِقْهِ أَنْ لَاتَغْتَرُّوا ، وَإِنَّ أَنْصَحَكُمْ لِنَفْسِهِ أَطْوَعُكُمْ لِرَبِّهِ ، وَأَغَشَّكُمْ لِنَفْسِهِ أَعْصَاكُمْ لِرَبِّهِ ، وَمَنْ يُطِعِ اللَّهَ يَأْمَنْ وَيَسْتَبْشِرْ ، وَمَنْ يَعْصِ اللَّهَ يَخِبْ وَيَنْدَمْ » .
شرح : الدَّهْن ( به فتح دال بىنقطه و سكون هاء ، مصدر باب « نَصَرَ » ) و الإْدْهَان ( مصدر باب افعال ) : نفاق ؛ و مراد اين جا ، سهلانگارى است .
هامش
( 1 ) . مريم ( 19 ) : 31 .
( 2 ) . يعنى : « يكى از آن دو ، كوتاهى دارد » كه مقصود ، عالم بىعمل است .