[ حديث ] هشتم
اصل : [ عَلِيُّ بْنُ إِبْرَاهِيمَ ، عَنْ أَبِيهِ ، عَنِ ابْنِ أَبِي عُمَيْرٍ ، عَنْ يُونُسَ ، عَنْ أَبِي يَعْقُوبَ إِسْحَاقَ بْنِ عَبْدِ اللَّهِ ] عَنْ أَبِي عَبْدِ اللَّهِ عليه السلام ، قَالَ : « إِنَّ اللَّهَ حَضَّ عِبَادَهُ بِآيَتَيْنِ مِنْ كِتَابِهِ : أَنْ لَايَقُولُوا حَتّى يَعْلَمُوا ، وَلَا يَرُدُّوا مَا لَمْ يَعْلَمُوا ، وَقَالَ عَزَّ وَجَلَّ :
« أَ لَمْ يُؤْخَذْ عَلَيْهِمْ مِيثاقُ الْكِتابِ أَنْ لا يَقُولُوا عَلَى اللَّهِ إِلَّا الْحَقَّ »
« 1 » وَقَالَ :
« بَلْ كَذَّبُوا بِما لَمْ يُحِيطُوا بِعِلْمِهِ وَ لَمَّا يَأْتِهِمْ تَأْوِيلُهُ »
« 2 » » .
شرح : حَضَّ ( به حاء بىنقطه و ضاد بانقطه ، به صيغهء ماضى معلوم مضاعف باب « نَصَرَ » است .
أَنْ لَايَقُولُوا به تقدير « عَلى أَنْ لَايَقُولُوا » است .
مَا در مَا لَم يَعلَمُوا مصدريّهء زمانيّه است ؛ زيرا كه اگر موصوله باشد ، به تقديرِ عايد ، لازم مىآيد كه ردّ « لِلَّهِ شَرِيكٌ » نتوان كرد ؛ زيرا كه معلوم نيست ، موافق آيت سورهء يونس :
« قُلْ أَ تُنَبِّئُونَ اللَّهَ بِما لا يَعْلَمُ فِي السَّماواتِ وَ لا فِي الْأَرْضِ »
« 3 » پس لَمْ يَعْلَمُوا به تقدير « لَمْ يَعْلَمُوا صِحَّةَ الرَّدّ » است .
و بنا بر اين مىگوييم كه : از جمله احتمالات در آيت سورهء يونس ، اين است كه مفعول كَذَّبوا محذوف باشد به تقدير « كَذَّبُوا هذَا الْقُرْآنَ » كه مذكور است در سابقِ اين آيت و آن ، اشارت باشد به سابقش كه :
« إِنَّ الظَّنَّ لا يُغْنِي مِنَ الْحَقِّ شَيْئاً »
« 4 » و مانند آن از آيات بيّناتِ محكماتِ ناهيه از پيروى ظنّ . و باء در بِمَا لَم يُحِيطُوا براى مصاحبت باشد و مَا مصدريه باشد و ضمير بِعِلْمِه راجع به مصدر كَذَّبُوا باشد ؛ و مراد ، علم به صحّت آن تكذيب باشد و ضمير تَأوِيله نيز راجع به مصدر كَذَّبُوا باشد ؛ و مراد به تأويل ، تكذيب عقاب آن باشد كه در آخرت مقرّر شده . و اين ، منافات ندارد با احتمالاتى ديگر ؛ زيرا كه قرآن را معانى بسيار مىباشد .
هامش
( 1 ) . اعراف ( 7 ) : 169 .
( 2 ) . يونس ( 10 ) : 39 .
( 3 ) . يونس ( 10 ) : 18 .
( 4 ) . يونس ( 10 ) : 36 ؛ نجم ( 53 ) : 28 .